Hürriyet Kürsüsünde - Şiir

Kardeşim Fatîn Hoca’ya

– Vay hocam! Vay gözümün nûru efendim, buyurun!

Hangi rüzgârdır atan sizleri?.. Lütfen oturun.

Mütehassirdik efendim, ne inâyet! Ne kerem!

Öpmedik affediniz...

– Çok yaşa... Lâkin... Veremem.

– Bütün İstanbul’un ağzında gezen elleriniz,

Bize nâz etmese olmaz mı, efendim? Veriniz.

– Döktüğün dillere bittim, seni çok sözlü seni!

Ayda, âlemde bir olsun aramazsın Köse’ni.

Bu herif öldü mü, sağ kaldı mı, derler de ayol,

Baba dostuysam eğer kalkıp ararlar bir yol.

Yoksa yaşlanmaya görsün, adamın hâli yaman...

Ne fenâ günlere kaldık, aman Allâh’ım aman!

“Nesl-i hâzır” denilen şey pek acâib bir şey:

Hoca rahmetliye bak, oğluna bak, hey gidi hey!..

– Amma tekdîr ediyorsun, canım ilkin adamı...

Bir selâm ver bakalım; böyle Selâmsız’dan mı?

– Selâmun aleyküm.

– Aleyküm selâm...

Barıştık, yüzün gülsün artık, İmam.

– Hele dur, öfkemi tekmilleyeyim...

– Tekmille!

Zâten eksik bir o kalmıştı: Hudâyî sille...

– Sanki dövsem ne yaparsın? Hocayız biz, döveriz...

Gül biter aşk ile vurduk mu...

– İnandım, câiz...

– Pek cılız çıktı bu “câiz”, demek îmânın yok?

– Dayak “Âmentü”ye girdiyse, benim karnım tok,

Gül değil, kıl bile bitmez sopa altında!

– Hele!

– Öyle olsaydı, şu karşındaki yalçın kelle,

Fark olunmazdı Kızanlık’taki güllüklerden!

Bu dayak faslı da aç karnına bilmem nerden?

Dur ki çay demleyelim, nargile gelsin, kerem et!

– Söyle gelsin, hadi, zahmetse de...

– Hâşâ, rahmet.

– Enfiyen var ya?

– Tabî’î!

– Çekilir boydan mı?

– Burun aldatmaya kâfî.

– Bu nedir? Cerman mı?

– Karışık.

– Neyse, zârurette pek a’lâ gidecek.

Hocazâdem, bakalım, bir de bizimkinden çek.

– Yerli mahsûlüne benzer mi desem?..

– Kendisidir.

– Sen de tiryâki değilsin ya, pek a’lâ yetişir.

– Baban olsaydı da görseydi, işin vardı.

– Neyi?

– Çektiğin murdarı.

– Sevmezdi, evet, böyle şeyi.

– Neydi rahmetlide, lâkin, o temizlik, vay vay!

Azıcık benzemiş olsaydı ya mahdûmu da...

– Ay!

Şu babamdan nerem eksik, hadi, göster bakayım?

– Ama hiddetleneceksen ne suyum var, ne sayım!

Yok, eğer mum gibi dosdoğru cevâb istersen:

Babanın kestiği tırnak bile olmazsın sen.

– Ne nezâketli beyan: Hay gidi mum, tıpkı odun!

– Böyle hiddetlenecektin, neye râzî oldun?

– Oldum amma bu kadar doğrunun olmaz ki tadı...

“Selâmun aleyküm behey kör kadı!”

Seni çok sözlü dedin, yetmedi; tekdîr ettin,

Yine az geldi...

– Hayır, söylemedim, söylettin.

– Başladın şimdi de tahkîre ... Kızılmaz mı Hoca?

– Zübbelik yok!

– O ne? Ben zübbe miyim?

– Oldukça.

– Vâkıâ çok severim, her ne desen aldırmam;

Bu, fakat hazmolunur parça değil.. Pîr ol İmam!

– Sen de pîr ol.

– Ama kızdım.

– Ne tuhaf şeysin be:

Bir sözümden kızıyorsun.

– Kime derler zübbe?

– Sana derler.

– Niye?

– Hem benzemedin merhûma;

Hem neden benzemedin, dersen, efendim, sorma,

O ne hiddet, o ne şiddet! Çalışıp benzesene!

İlme vakfettiği dirsek babanın: Elli sene.

– Biz de az çok pala sürttük...

– Sana câhil demedik;

Yalınız zübbe dedik... Bak yine baktın dik dik.

Hoca rahmetli yetişmişti, düşün hem, nereden?

Kimin oğluydu baban? Kimdi unuttun mu deden?

İpek’in köylüsü, ümmî, yarı vahşî bir adam...

– Bâri yamyam de! Ne mâni’ ki, evet, ak yamyam!

– Dinle oğlum!..

– Ne nezâhet bu Hocam? Hayrânım!

– Lâfı ağzımda bıraktın be kuzum, dur be canım...

– Cümle bitseydi, emînim ki, dedem gitmişti...

Dar yetiştim!

– Ne o, sırtlan da mı olduk şimdi?

– Neyse bahsinde devam et bakalım...

– İşte baban,

Bir şey öğrenmedi elbette o ümmî babadan.

Ne kazanmışsa, bütün, kendi kazanmış, kendi.

Zât-ı devletleri, lâkin azıcık çöplendi.

Sen duâ et babadan topladığın mîrâsa,

Hep onun himmetidir üç satır ilmin varsa.

– Üç satır hem de, İlâhî, ne tükenmez irfan!

– Hadi üç yüz satır olsun mütehammilse kafan..

Hoca’nın kâ’bına yükselmen için dağlar var.

– Tırmanırsam?

– Hadi tırman, bakalım, işte duvar.

– Göreceksin,

– Bu bacaklarla mı?

– Hay hay!

– Belli!

Yaşınız kaçtı paşam, elli mi?

– Yoktur elli.

– Aştınız kırkı ya?

– Kırk altıyı bulduk.

– A’lâ...

Yüzü bulsan, yine “Hâlâ mı bu mektub, hâlâ!”

Arzı olmazsa hayâtın ne çıkar tûlünden?

Hani kırk altı yılın eldeki mahsûlünden?

Hangi bir fende teâlî edebildin, evlât?

Hangi san’atte rüsûhun göze çarpar? Anlat!

Ulemâdan mı sayıldın, fukahâdan mı?

– Hayır.

– Ya siyâsî mi nesin? Kendine bir meslek ayır!

– Şâirim.

– Olmaz olaydın: O ne yüzler karası!

Bence dünyâdaki işsizlerin en maskarası.

– Afedersin onu!

– İmkânı yok etmem, ne demek!

Şi’re meslek diye, oğlum, verilir miydi emek?

Âh, vaktiyle gelip bir danışaydın Köse’ne,

Senin olmuştu bugün belki o kırk altı sene.

– Ama pek hırpaladın şi’ri...

– Evet hırpaladım:

Çünkü merkep değilim, ben de mürekkep yaladım,

Ben de târîh okudum; âlemi az çok bilirim.

“Şuarâ ” dendi mi, birdenbire oynar sinirim.

İyi gün dostu herifler, o ne yardakçı gürûh ,

O ne müstekreh adamlar! Hani bakmak mekrûh.

Dalkavukluktaki idmanları sermâyeleri...

Onlar azdırdı, evet, başlıca pespâyeleri.

Bu sıkılmazlara “Medh et!” diye, mangır sunarak,

Ne erâzil adam olmuş, oku târîhi de bak!

Edebiyyâta edebsizliği onlar soktu;

Yoksa, din perdesi altında bu isyan yoktu:

Sürdüler Türk’e “Tasavvuf” diye olgun şırayı;

Muttasıl şimdi “hakîkat” kusuyor Sıdkı Dayı!

Bu cihan boş, yalınız bir rakı hak, bir de şarab;

Kıble: Tezgâh başı, meyhâneci oğlan: Mihrab.

Git o “Dîvan” mı, ne karn’ağrısıdır, aç da onu,

Kokla bir kerre, kokar mis gibi “Sandıkburnu”!

Beni söyletme, neler var daha!

– Tekmilleyiver! ...

Sâde pek sövme ki, Peygamberimiz şi’ri sever.

– Vâkıâ “İnne mine’ş-şi’ri...” büyük bir ni’met;

Dikkat etsen: Yine sevdikleri, lâkin, hikmet.

Ben ki Attâr ile Sa’dî’yi okur, hem severim;

Başka vâdîleri tutmuşlara ancak söverim.

Hem senin şi’re müdâfi’ çıkışın ma’nâsız:

Sana şâir diyen, oğlum, seni gördüm yalnız:

Kimi mevlidci diyor...

– Ah, olabilsem, nerde!

Yetişilmez ki, Süleyman Dede yükseklerde.

– Kimi bid’âtçi diyor... Duyduğum en çok bunlar.

– Daha var mıydı, İmam?

– Var ya, unuttum: Baytar.

– Keşke baytarlık edeydim...

– Yine et mümkünse.

– Yapamam.

– Belki yapardın be...

– Unuttum be Köse.

– Keşke zihninde kalaymış, ne kadar lâzımmış;

Beni dinler misin evlâd? Yine kâbilse çalış:

Çünkü bir tecrübe etsen senin aklın da yatar,

Bize insan hekiminden daha lâzım baytar.

– Hele bir çek bakalım!

– Sen de bizimkinden çek.

– Hani çay gelmedi yâhu?

– Ay, unuttuk, gerçek.

– Gitme seslen yalınız, nerde Emin, yok mu?

– Emin!

Nerdesin? Baksana, çay demleyeceklerdi demin...

– Demlemişler, baba.

– Sen gelsene, oğlum, buraya...

El öperlerdi unuttun mu?

– Hayır.

– Oldu mu ya?

– Demin öptüm, baba...

– Öptün mü, git öyleyse hadi.

Hele yâ Rabbi şükür, çay da nihâyet geldi.

Şeker istersen eğer bulduralım?

– Dört yüz mü?

– Aldığım yok, yaşasın İzmir’in a’lâ üzümü;

Hem ucuz, hem daha lezzetli.

– Çekirdeksiz de.

– Buyurun!

– Başla canım, var mı merâsim bizde?

– Hocam, evvelce üzüm çiğnenecek, üstüne çay...

İçelim aşkına rindân-ı Hudâ’nın!

– Hay hay!

* * *

– Aman, şu ma’bed-i feyyâzın ihtişâmına bak:

Bakar bakar doyamam: Âşık olmuşum mutlak!

– Hakîkaten doyamaz dîdeler melâhatine...

Fakat yabancılar üşmüş civâr-ı ismetine!

Nedir harîmine yerleşmek isteyen şu salaş

Hüviyyetinde yığınlar ki hep birer kallâş !

– Evet, zemîni uzaktan görüp bayılmışlar;

Yavaş yavaş sokulup sonradan yayılmışlar!

– O halde şimdi ayılmak gerektir Evkâf’a ...

– Ayıldı farz edelim... Yığmadıkça bir tarafa,

Şu gördüğün kara taşlar kadar kesîf altın,

Nasıl temizleyebilsin, nasıl yıkıp çıksın?

– Hayır, kapatmalıdır “Câmi’in!” deyip kemeri;

Birer birer yıkılır az zamanda kendileri.

– Nasıl kapatmalı?

– Gâyet kolay: “Şu meydanlık,

Ki yol geçen hanı olmuştu, avludur artık;

Bu avludan geçecekler namaz için geçecek.”

Deyip kapatmalı!

– Yâhu, akıllısın gerçek!

– Geçende yıkmaya kalkıştılardı mahfili ya!

– Demek ki zır deli bunlar!

– Sorar mısın? Deli ya!

Delirmedikçe bir insan nasıl varır eli de,

Kıyar şu mahfile, yâhud şu muhteşem geçide?

“Bizim de var medeniyyetle âşinâlığımız...

Hem eskidir...” diyebilmek için dayandığımız,

Yegâne hüccet-i sengîni yırtacaklar da,

Sıkılmadan gezecekler “geniş” sokaklarda!

– “Sıkılmadan” diye bir nükte salladın... Lâkin,

Yerinde oldu...

– Değil, sende anlayış keskin!

– Ben anlamam ya, fakat pek değerli olsa gerek...

Hakîkaten şu geçit çok güzel midir?

– Ne demek!

Sahîfeler yazıyor, belki, fenn-i mi’mârî,

O, meyl-i nâz ile mahmûr dîdeler-vârî,

Biraz meyilli bakan, ma’berin güzelliğine...

– Kemer de öyle muvâfık mıdır aceb fenne?

– Ne söyledin?

– Şu atılmış verev kemer iyi mi?

– Fünûn-i hendesenin var ya bir de “tersîmî ”

Denen usûlü ... Onun mâhirâne tatbîki.

– Demek ki: Hayli mühimdir bunun da tedkîki.

– Senin gözün iyidir... Kaç muvakkıtin sa’ati?

Düzelteyim şunu... Dur, dur... Kurulmamış zâti.

– Birinde on buçuk olmuş, birinde üç...

– Ne güzel!

Zaman içinde zaman... Yoktu böyle şey evvel.

– Büyük kusûr idi lâkin...

– Hakîkat öyle idi:

Kamer hesâbı, güneş devri, sonra, mîlâdî,

Deyip de üç yılı ezber bilen zekî millet,

Durur mu hiç yalınız bir sa’atle? Durmaz, evet!

– Nasıl şu banka güzel bir binâ mı?

– Pek o kadar

Fenâ değilse de, nisbetle, bir biçimli duvar

Mesâbesinde kalır câmi’in yanında...

– Garib!

Benim gözümle bakarsan: Ne muhteşem! Ne mehîb!

– O başka... Sorsalar üslûb için “şudur” denemez.

Asâlet olmalı san’atte evvelâ... Bu: Melez!

Hayır, melez de değil... Belki birçok üslûbun

Halîta hâli ki, tahlîle kalkışılsa: Uzun!

Necîb eser arıyorsan: Sebîle bak, işte...

Taşıp taşıp dökülürken o şi’r-i berceste,

Safâ-yı fıtratı şâhid ki: Tertemiz aslı;

Damarlarında yüzen kan da, can da Osmanlı!

Görüp bu cûşiş-i san’atte rûh-i ecdâdı,

Biraz sıkılmalı şehrin sıkılmaz evlâdı!

– Sıkılmak, eski adamlarda nâdiren görülen

Bir ibtilâya denirmiş ki, şimdi geçti!

– Neden?

– Değişti hâlet-i rûhiyye, çünkü asra göre...

– Aman şu “hâlet-i rûhiyye” bir de “mefkûre ”

Ayıp değil ya, gıcıklar benim sinirlerimi!

– Niçin sinirleniyorsun? Ta’assubun yeri mi?

Biraz değişmeli artık bu eski zihniyyet...

“Lisâna hiç yenilik sokmayın!” demek: Cinnet.

– Hayır, ta’assub eden yok... Şu var ki: Îcâbı

Tahakkuk etmeli bir kerre; bir de, erbâbı

Eliyle olmalı matlûb olan teceddüdler...

Düşün ki böyle midir bizde?

– Şüphesiz.

– Ne gezer!

Delîli: Kendi sözündür...

– Kimim, benim mi?

– Evet!

– Ne söylemiştim? Unuttum...

– Canım şu “zihniyyet!”...

– Beğenmedin mi? Fransızca yok mu “mantalite”?

Onun mukâbili...

– Zâten budur ya dert işte!

Tasarrufâtını aynen alırsak İngiliz’in,

Fransız’ın, ne olur hâli, sonra, şîvemizin?

Lisânın olmalıdır bir vakâr-ı millîsi,

O olmadıkça müyesser değil teâlîsi.

– Biraz muhâfazakârânedir ya şimdi bu da...

– Evet, muhâfazakârım... Bilir misin, bu moda

Te’ammüm etmeye başlarsa...

– Başlasın! Ne olur?

– İler tutar yeri kalmaz; lisânımız bozulur.

Bugün ne maskara olmuşsa milletin kılığı;

Lisan da öyle olur!

– Anlamam inatçılığı...

– Bilir misin bu garîb ümmetin nedir hâli?

“Yehâfü” sıygasının çıngıraklı i’lâli !

– Nasıl, nasıl?

– Hele sabret: “Yehâfü aslından...”

Deyip de ezbere birçok ibâreler okutan

Hocam, hitâma yakın devresinde i’lâlin;

Meyân-ı kafiye-dârında çifte “fi’l-hâl”in

Okur dururdu, bu bir an’aneydi besbelli:

“Kaçan ki sâkin olur vav, onun da mâ-kabli

Hurûf-i sâlimede harf-i gayr-i sâkin olur;

O vâvı müttefikan meddeder imiş cumhûr ...

O halde, biz dahi ettik: Yehâfü oldu”... Evet!

Ne yapsa Avrupa, bizlerce asl olan hareket:

“O halde, biz dahi yaptık!” deyip hemen taklîd.

Bu türlü bir yenilikten ne hayr edersin ümîd?

– Fakat “yehâfü”nün i’lâli amma güçmüş ha!

– Bu, ihtisârı onun, çok sürerdi, yoksa, daha!

Fenâ mı? Bak, lâfa daldık da duymadık yokuşu.

– Hakîkat öyle! Epey yol kazanmışız... Şu ne, şu?

– Yıkık sebîle bakıp ağlayan yanık mektep...

Geçenki yangının enkâzı işte bunlar hep!

Koşuyor el ele vermiş ik kardeş; birinin

Yaşı beş yoksa da, var altı kadar diğerinin

Bakıyor arkalarından dayanıp değneğine,

Hayli düşkün bir adam:

– Kız o ne? Düştün mü yine!

Sana bin kerre dedim koşma, yavaş git, yaramaz!

Haydi kalk ağlama... Söz dinlesen olmaz mı biraz?

Silkiver üstünü Ahmed, bakıver ağlamasın.

– Ağlamam ağbaba...

– Artık yetişir, oynamayın.

Söktü baktım ki hemen bir alay etfâl öteden,

O nasıl mevkib-i şâdî, o ne âlem, görsen!

Her çocuk bir kocaman bayrak edinmiş, geliyor.

“Yaşasın!” sesleri eflâke kadar yükseliyor.

Görerek yapma değil hem, ne tabî’î etvâr !

Şu yumurcaklara bak: Sanki ezelden ahrâr !

– Bağırın haydi çocuklar...

– Yaşasın hürriyet!

Derken alkış geliyor; sonra da nevbet nevbet,

Ya Vatan Şarkısı, yâhud ona benzer bir şey

Okunup, her köşe çın çın ötüyor... Hey gidi hey!

Bir mezarlık gibi dalgın yatıyorken, daha dün

Şu sokaklarda bugün dalgalanan rûhu görün!

– Biz de gitsek azıcık, ağbaba, olmaz mı?

– Gidin.

Çok koşup terlemeyin ha! Amanın dikkat edin.

İki kardeş dalarak lücce-i etfâle hemen,

İki dürdâne-i ismet gibi yüzmekte iken;

Bakarak arkalarından bu güzel yavruların,

Döndü birdenbire sîmâsı duran ihtiyarın.

Ne için ağladı? Bilmem. Şunu duydum yalınız;

– Âh bir kerre gelip görse Yemen’den babanız!..

– Bence, doktor, onu siz bir soyarak dinleyiniz;

Hastalık çünkü değil öyle ehemmiyyetsiz,

Sâde bir nezle-i sadriyye mi illet? Nerde!

Çocuğun hâli fenâlaştı şu son günlerde.

Ameliyyâta çıkarken sınıf on gün evvel,

Bu da gelmez mi, dedim: “Kim dedi, oğlum, sana, gel?

Nöbet üstünde adam kaçmalı yorgunluktan,

Hadi yavrum, hadi söz dinle de bir parça uzan.”

O zamandan beridir za’fı terakkî ediyor;

Görünen: Bir daha kalkınması artık pek zor.

Uyku yokmuş; gece hep öksürüyormuş; ateşin

Olmuyormuş azıcık dindiği...

– Ben zâten işin,

Bir ay evvel biliyordum ne vahim olduğunu...

Bana ihtâra ne hacet, a beyim, şimdi bunu?

Ma’amâfih yeniden bir bakalım dikkatle:

Hükm-i kat’î verelim, etmeye gelmez acele.

– Çağırın hastayı gelsin.

Kapının perdesini

Açarak girdi o esnâda düzeltip fesini,

Bir uzun boylu çocuk... Lâkin o bir levha idi!

Öyle bir levha-i rikkat ki unutmam ebedî :

Rengi uçmuş yüzünün, gözleri çökmüş içeri;

Elmacıklar iki baştan çıkıvermiş ileri.

O şakaklar göçerek cebheyi yandan sıkmış;

Fırlamış alnı, damarlar da berâber çıkmış!

Bet beniz kül gibi olmuş uçarak nûr-i şebâb

O yanaklar iki solgun güle dönmüş, bîtâb !

O dudaklar morarıp kavlamış artık derisi;

Uzamış saç gibi kirpiklerinin her birisi!,

Kafa bir yük kesilip boynuna, çökmüş bağrı;

İki değnek gibi yükselmiş omuzlar yukarı.

– Otur oğlum, seni dikkatlice bir dinliyelim...

Soyun evvelce fakat...

– Siz soyunuz, yok hâlim!

Soydu bîçâreyi üç beş kişi birden, o zaman

Aldı bir heykel-i üryân-ı sefâlet meydan!

Bu kemik külçesinin dinlenecek bir ciheti

Yoktu. Zannımca tabîbin coşarak merhameti,

“Bakmasak hastayı nevmîd ederiz belki” diye;

Çocuğun göğsüne yaklaştı biraz dinlemeye:

– Öksür oğlum... Nefes al... Alma nefes... Oldu, giyin;

Bakayım nabzına... A’lâ ... Sana yavrum, kodein

Yazayım, öksürüyorsun, o keser, pek iyidir...

Arsenik hapları al, söylerim eczâcı verir.

Ocak başında oturmuş bir ihtiyarca kadın.

“Açız! Açız!” diye feryâd eden çocuklarının,

Karıştırıp duruyorken pişen nevâlesini ;

Çıkardı yuttuğu yaşlarla çırpınan sesini:

– Durundu yavrularım, işte şimdicek pişecek...

Fakat ne hâl ise bir türlü pişmiyordu yemek!

Çocukların yeniden başlamıştı nâleleri...

Selâmı verdi Ömer, daldı âkıbet içeri,

Selâmı aldı kadın pek beşûş bir yüzle.

– Bu yavrular niçin, ey teyze ağlıyor, söyle?

– Bugün ikinci gün, aç kaldılar...

– O halde, neden

Biraz yemek komuyorsun?

– Yemek mi? Çömleği sen,

Tirid mi zannediyorsun? İçinde sâde su var;

Çakıl taşıyla berâber bütün zaman kaynar!

Ne çâre! Belki susarlar, dedim. Ayıplamayın.

– Peki! Senin kocan, oğlun, ya kardeşin, ya dayın...

Tek erkeğin de mi yok?

– Hepsi öldü... Kimsem yok.

– Senin midir bu küçükler?

– Torunlarım.

– Ne de çok!

Adam, Emîr’e gidip söylemez mi hâlini?

– Ah!

Emîr’e, öyle mi? Kahretsin an-karîb Allah!

Yakında râyet-i ikbâli ser-nigûn olsun...

Ömer, belâsını dünyâda isterim bulsun!

– Ne yaptı, teyze, Ömer, böyle inkisâr edecek?

– Ya ben yetîm avuturken, Emîr uyur mu gerek?

Raiyyetiz, ona bizler vedîatu’llâhız ;

Gelip de bir aramak yok mu?

– Haklısın, yalnız,

Zavallının işi pek çok, zaman bulup gelemez;

Gidip de söylememişsen, ne haldesin bilemez.

– Niçin hilâfeti vaktiyle eylemişti kabûl?

Sonunda böyle çürük özrü kim sayar makbûl?

Zavallının işi çokmuş!.. Nedir, muhârebe mi?

İşitme sen de civârında inleyen elemi,

Medîne halkını üryan bırak, Mısır’da dolaş...

“Gazâ! Gazâ!” diye git soy cihânı, gel paylaş!

Çocukların bu sefer yükselince feryadı,

Kadın tehevvürü artık cünûna vardırdı:

– Şu nevhalar ki çıkar tâ bulutların içine;

Ömer! Savâik-i tel’în olur, iner tepene!

Yetîmin âhını yağmur duası zannetme:

O sayha ra’d-ı kazâdır ki gönderir ademe!

“Açız! Açız! Bize bir lokma olsun ekmek ver...”

“Susundu yavrularım, işte oldu, şimdi pişer!”

Gidip de söyleyeyim hâ!.. Dilencilik yapamam!

Ömer de kim? Benim ondan kerîm adamdı babam,

Ölür de yüz suyu dökmem sizin halîfenize!..

Ömer vuruldu bu son sözle...

– Haklısın, teyze!

Avut çocukları, ben şimdicek gider gelirim.

* * *

Halîfe önde, bitik, suçlu, münfa’il, nâdim;

Ben arkasında, perîşan, çadırdan ayrıldık.

Sabaha karşı biraz başlamıştı aydınlık.

Köyün köpekleri ejder misâli saldırıyor,

Bırakmıyor bizi yoldan, fakat kim aldırıyor?

Medîne’nin dalarak münhanî sokaklarına;

Dönüp dönüp hele geldik zahîre anbarına.

Halîfe girdi açıp, ben de girdim emriyle.

Arandı her yeri, bir mum yakıp ale’l-acele.

– Şu tek çuval unu gördün ya! Haydi yükle bana;

Bu testi yağ doludur, elverir o yük de sana.

Çuval Halîfe’de, yağ bende, çıktık anbardan;

Kilitleyip geri döndük deminki yollardan.

Mesâfe, baktım, uzun; yük yaman; Ömer yaralı;

Dedim ki:

– Ben götüreydim... Verir misin çuvalı?

– Hayır, yorulsa değil, ölse yardım etme sakın:

Vebâli kendine âiddir İbni Hattâb’ın.

Kadın ne söyledi, Abbâs, işitmedin mi demin?

Yarın, huzûr-i İlâhî’de, kimseler, Ömer’in

Şerîk-i haybeti olmaz, bugünlük olsa bile;

Evet, hilâfeti yüklenmeyeydi vaktiyle.

Kenâr-ı Dicle’de bir kurt aşırsa bir koyunu,

Gelir de adl-i İlâhî sorar Ömer’den onu!

Bir ihtiyar karı bî-kes kalır, Ömer mes’ul!

Yetîmi, girye-i hüsrân alır, Ömer mes’ul!

Bir âşiyân-ı sefâlet bakılmayıp göçse:

Ömer kalır yine altında, hiç değil kimse!

Zemîne gadr ile bir damla kan dökünce biri:

O damla bir koca girdâb olur boğar Ömer’i!

Ömer duyulmada her kalbin inkisârından;

Ömer koğulmada her mâtemin civârından!

Ömer halîfe iken başka kim çıkar mes’ul?

Ömer ne yapsın; İlâhî, beşer zalûm ü cehûl !

Ömer’den isteniyor beklenen Muhammed’den...

Ömer! Ömer! Nasıl aldın bu bârı sırtına sen?

– Sen almasan acaba kim gelip de senden iyi,

İdâre eyleyecek düştüğün bu ma’rekeyi?

Evet, adâleti “mutlak” hayâl edersen eğer,

Ömer değil ya ne olsan bırak ki hepsi heder!

Beşer, adâleti “mutlak” tahayyül eylerse,

Görür ümîdini mahkûm her zaman ye’se.

Sen ey Ömer, ne meleksin, ne bir emîr-i zalûm...

Fakat elinde ne var? Fıtraten beşer mazlûm!

Görür bürûc-i semânın bütün sitâreleri,

Zalâm içinde, yük altında inleyen Ömer’i!

Huzûr-i Hakk’a çıkarken bu unlu cebhenle,

Değil zemîni, getir şâhid âsûmânı bile!

– Uzak mı yol? Daha çok var mı?

– Ancak üç beş adım.

Mecâli kalmamış artık zavallının... Baktım:

Olanca azmini cebr eyleyip, nefes nefese;

Yavaş yavaş yürüyor. Geldi bin belâ ne ise!

Sokuldu haymeye, indirdi arkasından unu:

– Bırak da testiyi yerleştirin kenâra şunu.

Hemen çakılları çömlekten indirip attı;

Uzandı testiye, yağ koydu, sonra un kattı.

Oturmak istedi, lâkin belâya bak ki: Ocak,

Hemen sönüp gidecek...

– Teyze, yok mu hiç yakacak?

Kadın getirdi beş on parça yaş diken Ömer’e;

Ömer de yakmak için büsbütün serildi yere.

Ocak tüter, Ömer üfler zefîr-i hârıyle;

Zemîni lihye-i beyzâ-yı târumârıyle

Sücûd tavr-ı huşû’unda, muttasıl süpürür;

İçinde rûhu yanar, cebhesinde ter köpürür!

Döner muhît-i nigâhında tûde tûde duman;

Bulut geçer gibi necmin hıyât-ı nûrundan!

Ocak tutuştu, yemek pişti;

– Var mı teyze kabın?

Getir de indirelim...

– Var büyükçe bir kap, alın.

Yemek sıcaktı, fakat kim durup da bekleyecek!

Ömer, çocuklara bir bir yedirdi üfleyerek!

Kesildi haymede mâtem, uyandı rûh-i sürûr;

Çocuklar oynaşıyorlar, kadın ferîh ü fahûr.

Ömer bu âlemi gördükçe gaşy içindeydi...

Dedim...

– Sabah oluyor kalkalım...

– Evet, haydi!

Yarın Emâret’e gel teyze, öğleyin beni bul:

Emîr’e söyleriz, elbette hayr olur me’mûl.

* * *

Sorunuz, şimdi Japonlar da nasıl millettir?

Onu tasvîre zafer-yâb olamam, hayrettir!

Şu kadar söyleyeyim: Dîn-i mübînin orada,

Rûh-ı feyyâzı yayılmış, yalınız şekli Buda.

Siz gidin, safvet-i İslâm’ı Japonlarda görün!

O küçük boylu, büyük milletin efrâdı bugün,

Müslümanlıktaki erkânı siyânette ferîd ;

Müslüman denmek için eksiği ancak tevhîd.

Doğruluk, ahde vefâ, va’de sadâkat, şefkat;

Âcizin hakkını i’lâya samîmî gayret;

En ufak şeyle kanâ’at, çoğa kudret varken;

Yine ifrât ile vermek, veren eller darken;

Kimsenin ırzına, nâmûsuna yan bakmayarak,

Yedi kat ellerin evlâdını kardeş tanımak;

“Öleceksin!” denilen noktada merdâne sebat;

Yeri gelsin, gülerek, oynayarak terk-i hayât,

İhtirâsât-ı husûsiyyeyi söyletmeyerek,

Nef’-i şahsîyi umûmunkine kurbân etmek;

Daha bunlar gibi çok nâdire gördüm orada...

Âdemin en temiz ahfâdına mâlik bir ada.

Medeniyyet girebilmiş yalınız fenniyle...

O da sâhiplerinin lâhik olan izniyle.

Dikilip sâhile binlerce basîret, im’ân;

Ne kadar maskaralık varsa kovulmuş kapıdan!

Garb’ın eşyâsı, eğer kıymeti hâizse yürür;

Moda şeklinde gelen seyyie gümrükte çürür!

Gece gündüz açık evler, kapılar mandalsız;

Herkesin sandığı meydanda, bilinmez hırsız.

Ya o mahviyyeti insan göremez bir yerde...

Togo’nun umduğunuz tavrı mı vardır? Nerde!

“Gidelim!” der, götürür! Sonra gelip tâ yanıma;

Çay boşaltırdı ben içtikçe hemen fincanıma.

Müslümanlık sanırım parlayacaktır orada;

Sâde Osmanlıların gayreti lâzım arada.

Misyonerler, gece gündüz yeri devretmedeier,

Ulemâ, vahy-i İlâhî’yi mi bilmem, bekler?

Bu herc ü merc-i ubûdiyyetin tevâlîsi ,

Sükûtu cebhelerin, sonradan teâlîsi,

Namazda hem beni göz yaşlarıyle ağlattı;

Hem öyle ağlanacak bir hakîkat anlattı,

Ki dinlemezseniz elbette mahvolur millet:

Sizin felâketiniz: Târumâr olan “vahdet”.

Eğer yürekleriniz aynı hisle çarparsa;

Eğer o his gibi tek, bir de gâyeniz varsa;

Düşer düşer yine kalkarsınız, emîn olunuz!

Demek ki birliği te’mîn edince kurtuluruz.

O hâlde vahdete hâil ne varsa çiğneyiniz!

Bu ayrılık da neden? Bir değil mi her şeyiniz?

Ne fırka herzesi lâzım, ne derd-i kavmiyyet;

Bizim diyânet e sığmaz sekiz, dokuz millet!

Bütün bu tefrikalar, etsenizdi istiknâh,

Görürdünüz nereden geldi... Yâ ibâdallah !

Huzûr-i Hak’ta nasıl toplu durdunuzdu demin?

Günâhtır, etmeyin artık, ayıptır, eylemeyin!

Şu ihtirâsa uyup az mı verdiniz kurban?

Şikâk için mi eder, sâde, kalbiniz daraban?

Neden uhuvvetiniz böyle münhasır namaza?

Çıkınca avluya herkes niçin boğaz boğaza?

Ne Müslümanlığıdır, anlamam ki, yaptığınız?

Çıkar yol olmayacak, korkarım, bu saptığınız!

Görünce fesli, atılmak, tasarlayıp bıçağı;

Görünce şapkalı, sinmek, değiştirip sokağı;

Gönüller ayrı oluş, sîneler bir olsa bile...

Nifâk alâmeti bunlar, kuzum tamâmıyle:

Nifâka buğz ediniz hâlisen li-vechillâh ;

Halâs eder sizi ihlâsınızla belki İlâh.

Münâfığın sonu gelmez, söner sefîl ocağı...

Bugün tüterse henüz, gelmemiş demek ki, çağı!

Nedir ki, verdiği yangınla memleket de biter,

Saçak tutuşmadan evvel basılmamışsa eğer.

Yanında yaş da yanar, çâresiz, yanan kurunun...

Diyor Kitâb-ı İlâhî: “O fitneden korunun,

Ki sâde sizdeki erbâb-ı zulmü istîlâ

Eder de, suçsuz olan kurtulur değil aslâ!..”

Hesâb edin ne kadar bîgünâhın aktı kanı...

Beş on vatansız için nâra yakmayın vatanı!

Hudâ rızası için kaldırın nifakı... Günâh!

Alev saçaklara sarsın mı, ya ibâdallah?

Sararsa hangimizin hânümânı kurtulacak?

O bir tutuşmaya görsün, ne od kalır, ne ocak!

Neden beş altı vatansız, beş altı kundakçı,

Yığın yığın buluyor arkasında yardakçı?

Niçin hakîr oluyor, sonra, durmayıp öteden,

“Koşun!” diyen, “Bu cehennem henüz kıvılcım iken.”

Ne intibâha çalışmak, ne i’tilâya emek;

Cihan yıkılsa bizim halk, uyanmadan gidecek!

Onun kıyâmı için Sûr’u beklemek lâzım!

Bu duygusuzluğa bir çâre yok mu, Allâh’ım?

* * *

– Çelebim, gel bakalım, gel... Dikilip durma, çay iç...

Hasta canlandı, ne dersin? Bunu ummazdın a hiç...

Kahraman milleti gördün ya: Biraz silkindi,

Leş yiyen kargaların sesleri birden dindi!

Eski sevdâları, kâbilse, unutsun Ruslar...

– Ne dedin? Anlamadım! Hey gidi hülyâcı Tatar!

Kahraman milleti gördün... dediğin Türkler mi?

Sana söylersem eğer, şimdi düşündüklerimi,

Ebediyyen bu hayâlâta vedâ eylersin.

– Ya senin votkacılardan mı hayır beklersin?

– Hasta canlandı, o iş bitti, diyorsun; heyhât!

Olamaz böyle sefîl ümmet için hakk-ı hayat.

Duyulan nağme-i hürriyyet onun son nefesi!

Yaşamaz yoksa, emîn ol ki bu barbar çetesi,

Medenî Avrupa’nın dâmen-i irfânında;

Asya’nın belki o kumluk Arabistân’ında,

Lâşe hâlindeki bir devlete vardır medfen...

Anlıyordum ki: Herif çatlayacak ye’sinden.

İntikamın olamaz böyle müsâid sırası,

Diye; nerdeyse bulup hasmımın artık yarası,

Başladım deşmeye. Lâkin bu cedel başlayalı,

Dinliyormuş bizi şâhin gibi bir Afganlı.

Vâkıâ Rusça konuştuk, yine külhâni, fakat,

Seslerin tavrına çoktandır edermiş dikkat.

Çay semâverlerinin hepsini birden yıkarak,

Rusu gırtlaklayıvermez mi? Aman, etme, bırak!

Demeden şaşkını yağmur gibi ıslattı hacı!

Ne tuhaftır ki: Zuhûr etmedi bir da’vâcı.

Etse zâten ne çıkar? Hak zıpırındır yalınız

Dövülen mahkemelerden kovulur, çünkü cılız!

* * *

Çamurlu bir kapı, üstünde bir değirmi delik;

Önünde tahta mı, toprak mı? Sorma, pis bir eşik.

Şu gördüğüm yer için her ne söylesen câiz;

Ahırla farkı: O yemliklidir, bu yemliksiz!

Zemîni yüz sene evvel döşenme malta imiş...

“İmiş”le söylüyorum. Çünkü anlamak uzun iş,

O bir karış kirin altında hangi ma’den var?

Tavan açık kuka renginde; sağlı sollu duvar,

Maun cilâsına batmış tütünle nargileden;

Duman ocak gibi çıkmakta çünkü her lüleden,

Dikilmiş ortaya boynundan üstü az koyu al,

Vücûdu kapkara, leylek bacaklı bir mangal.

Şu var ki, bilmeyen insan görürse birden eğer,

“Balıkçılın kara saçtan yapılma heykeli!” der.

Kenarda, peykelerin alt başında, bir kirli

Tomar sürükleniyor, bir yatak ki besbelli:

Çekilmiş üstüne yağmurluğumsu bir pırtı,

Zavallının, güveden, lîme lîme hep sırtı.

Kurur bu örtünün üstünde yağlı bir mendil;

Ki “Bir tependen inersem!” diyen hasır zembil;

Onun hizâsına gelmez mi, bir döner şöyle;

Sicimle kulpuna ilmikli çifte mestiyle!

Duvarda eski ocaklar kadar geniş bir oyuk,

İçinde camlı dolap var ya, raflarında ne yok!

Birinci katta sülük beslenen büyük kavanoz;

Onun yanında, kan almak için, beş on boynuz.

İkinci katta bütün kerpetenler, usturalar...

Demek ki kahveci hem diş tabibi, hem perukâr!

İnanmadınsa değildir tereddüdün sırası;

Uzun lâkırdıya hâcet ne? İşte mosturası:

Çekerken etli kemiklerle ayrılıp çeneden,

Sonunda bir ipe, boy boy, onar onar, dizilen,

Şu kazma dişleri sen mahya belledinse, değil;

Birer mezâra işâret, düşün ki, her kandil!

Üçüncü katta durur sâde havlu bohçaları.

Sağında cam dolabın hücre hücre bitpazarı.

Duvarda türlü resimler: Alındı Çamlıbeli,

Kaçırmış Ayvaz’ı ağlar Köroğlu rahmetli!

Arab Üzengi’ye çalmış Şah İsmail gürzü;

Ağaçta bağlı duran kızda işte şimdi gözü.

Firaklıdır Kerem’in “Of!” der demez yanışı,

Fakat şu “Âh min’el-aşk”a kim durur karşı?

Gelince Ezrakabânû denen acûze kadın,

Külüngü düşmüş elinden zavallı Ferhâd’ın!

Görür de böyle Rüfâî’yi: Elde kamçı yılan,

Beyaz bir arslana binmiş; durur mu hiç dede can?

Bakındı bak Hacı Bektaş’a: Deh demiş duvara!

Resim bitince gelir şüphesiz ki beyte sıra

Birer birer oku mümkünse, sonra ma’nâ ver...

Hayır, hülâsası kâfi, yekûnu ömre sürer:

Bedâheten kusulan herze-pâreler ki düşün,

Epey zaman daha lâzımdı herze olmak için!

İlmi az, görgüsü çok, fıtratı yüksek bir imam

Tanırım ben, ki hayâtında tanıtmıştı babam.

“Kim bilir; şimdi ne âlemde benim şanlı Köse’m;

Görmedim üç senedir, bâri gidip bir görsem...”

Diyerek, dün gece güç hâl ile buldum evini.

Koca insan; ne şetâretle kabul etti beni:

– Gel ayol gel, Hocazâdem, bizi ihyâ ettin...

Ne kerâmetçe tesâdüf; seni andıktı demin.

Kahveler, nargileler, enfiyeler, şerbetler,

Rûhu lebrîz-i safâ eyleyecek sohbetler,

Hepsi mebzûl idi mecliste. Ne a’lâ; derken,

Kapı şiddetle çalınmaz mı?

– Bakın kim? Zâten

Ev değil, han gibi bir şey; gece gündüz işler...

Gönderin kahveye, Âsım, gelen erkekse eğer.

– Ahmed’in annesi gelmiş...

– Nasıl Ahmed, oğlum?

– Hani bizdeydi bugün...

– Ha! Küçük Ahmed... Ma’lûm.

Bize âid değil öyleyse... Haber ver içeri.

– Gir dedim, istemiyor; “Sen bana gönder pederi!”

Diye ısrar ediyor.

– Girsene, hemşîre hanım!

– Varmayın üstüme!

– Nen var a kuzum; anlayalım?..

– Ne kafam kaldı dayaktan, ne gözüm, hep şişti;

Karşı koysaydım eğer mutlak işim bitmişti.

Ağladım, merhamet et, yapma dedim... Kim dinler.

Boşamakmış beni dünden beri efkârı meğer.

Üç çocuk annesi, emzikli kadın tek başına,

Koca berhâneyi silsin de, süpürsün de sana,

Yine sen bilmeyerek zâlim onun kıymetini,

Dene bîçârede kalkıp kolunun kuvvetini!

– Dur kızım; ağlama sen, şimdi haber gönderirim;

Karı dövmek ne kolaymış, ona ben gösteririm!

Çağırın bekçiyi...

– İhsan Bey’i bildin ya, Memiş?

Hadi git şimdi getir...

– Kahvede yok,

– Evde imiş;

Şimdi gelsin...

– Gelemem, kendisi gelsin, dedi.

– Ya!

Ben gidersem iyi kaçmaz. Hadi git söyle ona:

Şimdi gelsin...

– Ne kibarlık bu beyim? Bir da’vet,

Yetmiyor, öyle mi?

– Yorgundum efendim de...

– Evet,

Haber aldık... O fakat sizce büyük bir şey mi?

On kadın dövse yorulmaz, benim İhsan Bey’imi,

Bilirim ben ne tosundur.

– Hoca, bak, ben kızarım.

Size haltetme düşer... Dövmüş isem, kendi karım.

Keyfim ister döverim, sen diyemezsin: “Dövme!”

Misaller, örnekler Kayıp, bilinmeyen Din kaideleri

Bu, tecâvüz sayılır doğrusu haysiyyetime...

– Hangi haysiyyetin oğlum? O da varmış desene.

Beyimin şimdiki haysiyyet-i mevhûmesine

Diyecek yok... Yalınız rahat ararlarsa eğer,

Böyle külfetli kuyûd altına hiç girmeseler!

– Sen imam, saçmalıyorsun... Yetişir artık dur.

Beni ısrâr ile da’vetteki maksad bu mudur?

– Haremin geldi demin ağlayarak, sızlayarak...

– Gözü çıksın domuzun, patlasın isterse bırak!

– Döveceksin, ne boşarsın? Boşadın, dövmek ne?

Hem günah, hem de ayıp...

– Bakma onun sen sözüne,

Ne domuzdur onu bilsen!

– Nesi var, hırsız mı?

Yoksa yüzsüz mü?

– Değil hiçbiri... Lâkin canımı

Sıktı akşam “Edemem, üstüme evlenme!” diye.

Ne demek! Dörde kadar evlenir erkek, demeye

Kalmadan başladı şirretliğe... Kızmaz mı kafam?

– Kustuğun herzeyi yutsun diye, hey sersem adam!

Dövüyorsun, boşuyorsun elin öksüz kızını...

Haklı bir kerre ya! İnsan boşamaz haksızını.

– Boşamaz? Amma da yaptın! Ya Şerîat ne için

Bize evlenmeyi tâ dörde kadar emr etsin?

İki alsam ne çıkar sâye-i hürriyyette?

Boşamışsam canım ister boşarım elbette.

İşte meydanda Kitap. Hem alırız, hem boşarız.

– Dara geldin mi, Şerîat! Sus ulan iz’ansız!

Ne zaman câmi’e girdin? Hani tek bir hayrın?

Bir kızılbaşla senin var mıdır ayrın, gayrın!

Ağzı meyhâneye rahmet okuturken, hele bak,

Bana gelmiş de Şerîatçi kesilmiş... Avanak!

Hangi bir seyyie yok defter-i a’mâlinde ?

Seni dünyâda gören var mı ayık hâlinde?

Müslümanlık’ta Şerîat bunu emretmiş imiş:

Hem alır, hem de boşarmış; ne kadar sâde bir iş!

Karı tatlîki için bak ne diyor Peygamber:

“Bir talâk oldu mu dünyâda, semâlar titrer!”

İki evlense ne varmış! Bu yenir herze midir?

Vâkıâ ba’zen olur, dörde kadar evlenilir...

Bu kimin harcı, a sersem, hele bir kerre düşün!

Tek kadın çok sana emsâl olan erkekler için.

Hani servet? Hani sıhhat? Ne ararsan, mefkûd ;

Tamtakır bir kese var ortada, bir sıska vücûd!

Sen duâ et ki “Şerîat” demiyor evde karın!

Yoksa, boynunda bugün zorca gezerdin yuların!

Karı iş görmeyecek; varsa piçin bakmayacak;

Çamaşır, tahta, yemek nerde? Ateş yakmayacak.

Bunların hepsini yapmak sana âid “Şer’an!”

Çocuk emzirmeye hattâ olacak bir süt anan!

“Boşarım, evlenirim” bahsini artık kapa da,

Hak ne verdiyse yiyip hoş geçinin bir arada.

Al götür haydi!..

Kızım, gel!.. Hele bak, gel, diyorum!

Hatırım yok mu? İnatlık iyi olmaz, yavrum...

Söyledim yapmayacak bir daha. Mahcûb olmuş...

Böyle şeyler olağandır...

– Ne desem hepsi de boş!

Bu benim alnıma bir kerre yazılmış...

– Öyle.

– Gazı göstersene Âsım! Gidiniz devletle.

* * *

Dilenci mevki’i, milletlerin içinde yerin!

Ne zevki var, bana anlat bu ömr-i derbederin?

Şimâle doğru gidersin: Soğuk bir istikbâl,

Cenûba niyyet edersin: Açık bir istiskâl!

“Aman Grey! Bize senden olur olursa meded...

Kuzum Puankare! Bittik... İnâyet et, kerem et!”

Dedikçe sen, dediler karşıdan: “İnâyet ola!”

Dilencilikle siyâset döner mi hey budala?

Siyâsetin kanı: Servet, hayâtı: Satvettir ,

Zebûn-küş Avrupa bir hak tanır ki: Kuvvettir.

Donanma, ordu yürürken muzafferen ileri,

Üzengi öpmeğe hasretti Garb’ın elçileri!

O ihtişâmı elinden niçin bıraktın da,

Bugün yatıp duruyorsun ayaklar altında?

“Kadermiş!” Öyle mi? Hâşâ, bu söz değil doğru;

Belânı istedin, Allah da verdi... Doğrusu bu.

Taleb nasılsa, tabî’î, netîce öyle çıkar,

Meşiyyetin sana zulmetmek ihtimâli mi var?

“Çalış!” dedikçe Şerîat, çalışmadın, durdun,

Onun hesâbına birçok hurâfe uydurdun!

Sonunda bir de “tevekkül “ sokuşturup araya,

Zavallı dîni çevirdin onunla maskaraya!

Bırak çalışmayı, emret oturduğun yerden,

Yorulma, öyle ya, Mevlâ ecîr-i hâsın iken!

Yazıp sabahleyin evden çıkarken işlerini;

Birer birer oku tekmîl edince defterini;

Bütün o işleri Rabbim görür: Vazîfesidir...

Yükün hafifledi... Sen şimdi doğru kahveye gir!

Çoluk çocuk sürünürmüş sonunda aç kalarak...

Hudâ vekîl-i umûrun değil mi? Keyfine bak!

O’nun hazîne-i in’âmı kendi veznendir!

Havâle et ne kadar masrafın olursa... Verir!

Silâhı kullanan Allah, hudûdu bekleyen O;

Levâzımın bitivermiş, değil mi? Ekleyen O!

Çıkıp kumandası altında ordu ordu melek;

Senin hesâbına küffârı hâk-sâr edecek!

Başın sıkıldı mı, kâfî senin o nazlı sesin:

“Yetiş!” de, kendisi gelsin, ya Hızr’ı göndersin!

Evinde hastalanan varsa, borcudur: Bakacak;

Şifâ hazînesi derhal oluk oluk akacak.

Demek ki: Her şeyin Allah... Yanaşman, ırgadın O;

Çoluk çocuk O’na âid: Lalan, bacın, dadın O;

Vekîl-i harcın O; kâhyan, müdîr-i veznen O;

Alış seninse de, mes’ûl olan verişten O;

Denizde cenk olacakmış... Gemin O, kaptanın O;

Ya ordu lâzım imiş... Askerin, kumandanın O;

Köyün yasakçısı; şehrin de baş muhassılı O;

Tabîb-i âile, eczâcı... Hepsi hâsılı O.

Gitme ey yolcu, berâber oturup ağlaşalım:

Elemim bir yüreğin kârı değil, paylaşalım:

Ne yapıp ye’simi kahreyleyeyim, bilmem ki?

Öyle dehşetli muhîtimde dönen mâtem ki!..

Ah! Karşımda vatan nâmına bir kabristan

Yatıyor şimdi... Nasıl yerlere geçmez insan?

Şu mezarlar ki uzanmış gidiyor, ey yolcu,

Nereden başladı yükselmeye, bak, nerde ucu!

Bu ne hicrân-ı müebbed, bu ne hüsrân-ı mübîn...

Ezilir rûh-i semâ, parçalanır kalb-i zemin!

Azıcık kurcala toprakları, seyret ne çıkar:

Dipçik altında ezilmiş, paralanmış kafalar!

Bereden reng-i hüviyyetleri uçmuş yüzler!

Kim bilir hangi şenâatle oyulmuş gözler!

“Medeniyyet” denilen vahşete lâ’netler eder.

Nice yekpâre kesilmiş de sırıtmış dişler!

Süngülenmiş, kanı donmuş, nice binlerle beden!

Nice başlar, nice kollar ki cüdâ cisminden!

Beşiğinden alınıp parçalanan mahlûkat;

Sonra, nâmûsuna kurbân edilen bunca hayat!

Bembeyaz saçları katranlara batmış dedeler!

Göğsü baltayla kırılmış memesiz vâlideler!

Teki binlerce kesik gövdeye âid kümeler:

Saç, kulak, el, çene, parmak... Bütün enkâz-ı beşer!

Bakalım, yavrusu uğrar mı, deyip, karnından,

Canavarlar gibi şişlerde kızarmış nice can!

İşte bunlar o felâket-zedelerdir ki, düşün,

Kurumuş ot gibi doğrandı bıçaklarla bütün!

Müslümanlıkları bîçârelerin öyle büyük

Bir cinâyet ki: Cezâlar ona nisbetle küçük!

Ey, bu toprakta birer na’ş-ı perîşan bırakıp,

Yükselen mevkib-i ervâh! Sakın arza bakıp;

Sanmayın: Şevk-ı şehâdetle coşan bir kan var...

Bizde leşten daha hissiz, daha kokmuş can var!

Bakmayın, hem tükürün çehre-i murdârımıza!

Tükürün: Belki biraz duygu gelir ârımıza!

Tükürün cebhe-i lâkaydına Şark’ın, tükürün!

Kuşkulansın, görelim, gayreti halkın, tükürün!

Tükürün milleti alçakça vuran darbelere!

Tükürün onlara alkış dağıtan kahbelere!

Tükürün Ehl-i Salîb’in o hayâsız yüzüne!

Tükürün onların aslâ güvenilmez sözüne!

Medeniyyet denilen maskara mahlûku görün:

Tükürün maskeli vicdânına asrın, tükürün!

Hele i’lânı zamanında şu mel’un harbin,

“Bize efkâr-ı umûmiyyesi lâzım Garb’ın;

O da Allah’ı bırakmakla olur” herzesini,

Halka îman gibi telkîn ile, dînin sesini

Susturan aptalın idrâkine bol bol tükürün!..

Yine hicrân ile çılgınlığım üstümde bugün...

Bana vahdet gibi bir yâr-ı müsâid lâzım!

Artık ey yolcu bırak... Ben, yalınız ağlayayım!

* * *

– Vefâ’ya çıksa gerektir bu eğri büğrü sokak...

– Evet, Vefâ’ya iner.

– Gâlibâ epeyce uzak...

Değil mi?

– Hiç de değil... Sen yoruldun anlaşılan!

– Unutmuşum, hani, yoktur da geldiğim çoktan.

– Sapınca, doğru Vefâ Meydanı’ndayız şimdi.

– Biraz tanır gibi oldum...Ya az mı geçtimdi!

– Al işte istediğin: Türbe, taş konak, karakol...

– Fakat bunun nesi meydan? Bu âdetâ bir yol...

Tuhaf değil mi ya?

– Vaktiyle belki meydandı...

Kapanmış olsa da gittikçe, kalmış eski adı.

– Epeyce kahve de var...

– Nerde yok ki? Her yerde!

Onunla millet-i merhûme uğramış derde!

Bekâsı var mı cihânın, düşünme âkıbeti!

Uzan şu peykeye: Buldun demektir âhireti!

Birinci def’a imiş binmiş ihtiyar kayığa;

Piyâde yağ gibi kaydıkça doğrulup açığa;

Işıldamış gözü, bir kav çakıp demiş: “Yâ Hay!

Ömür ömür bu ömür işte: Hem otur, hem kay!”

Şu peykeler de o tiryâkinin “ömür” dediği

Piyâdenin eşidir... Yan gelir misin... Ne iyi!

Hayat akıp gidecekmiş... Ne var kederlenecek?

Zaman zaman bu zaman... Durma bir nefes daha çek!

Safâna bak ki ya çıktın, ya çıkmadın yarına!

– Dönüp dönüp bakıyorsun... Ne geldi hatırına?

– Şu karşılıklı binâlar düşündürür mü seni?

– Niçin düşündürecek, önce söyle hikmetini...

– Şu sağ taraftaki?

– Mektep.

– Evet, bu cebhedeki?

– Bir eski medrese olmak gerek... Değil mi?

– Peki.

– Pekî nedir? Biraz îzâh edilse, çok eksik!

– Zavallı milleti vahdet-cüdâ eden “ikilik”,

Sırıtmıyor mu? O pis dişleriyle karşında?

Nasıl tükürmesin insan şu hâle baksın da?

Yıkılmamış, ne kadar yıkmak istesek, îmân;

Ayırmak istemişiz sonra dîni dünyâdan.

Ayırmışız, ederek Şer’i muttasıl ihmâl;

Asıl ikincisi olmuş, şu var ki, berzede-hâl!

Evet, bu sıska vücûdun yarın durur nefesi;

Fakat şu gördüğün “Ekmekçioğlu Medresesi”

Yaşar, demir gibi göğsüyle, belki on bin yaş...

Ya her kaburgası: Kurşunla bağlı yalçın taş!

Olaydı koskaca millete bir beyinli kafa;

“Vücûdu bir yana atmak, dimâğı bir tarafa,

Akıllı kârı değil!” der de böyle yapmazdı.

Ne oldu, sor bakalım? Milletin öz evlâdı,

Yabancıdan daha düşman kesildi birbirine!

– Sonunda kardeş olurlar tabîatıyle yine.

– Zaman bilir onu artık.

– Kemer gözüktü hele...

– Gözükmesin mi ya? Bir hayli kısmı geçti bile.

– Zavallı saklanıyor: Hâli görmek istemiyor!

– Kurûn-i mâziyemizden bakan şu “gözler”e sor:

O neydi, dağ gibi erler ki arza hâkimdi...

Nedir karıncalanan nesl-i muzmahil şimdi?

– Hakîkat, öyle küçülmüş ki: “Yok!” de, geç artık...

– Asıl bu, yok gibi varlık değil mi maskaralık?

– “Gebermeliydi” mi dersin? Gebermişiz, ne çıkar?

Kolay değil o da... İnsanca ölmenin yolu var.

Cemâatin arasından “Kalırsa: El beğenir;

Ölürse: Yer beğenir” dört adam çıkarsa, getir!

Bırak da ölmeyi, anlat şu gördüğün kemeri;

Büyüklüğünde midir, nerdedir bunun hüneri?

– Gelince baktılar Osmanlılar ki memlekete,

Su yok. Su halbuki gâyet mühimdi...

– Elbette.

– Düşündüler bunu nerden, nasıl getirmesini;

Sonunda öyle bir iş yaptılar ki: Pek fennî.

Tutulmuyor ya esâsen bugün de başka tarîk,

Suyun isâlesi, tevzî’i, mutlakâ tazyîk

İ’ânesiyle olur...

– Şüphesiz.

– Fakat, makine

Henüz bilinmediğinden, o kuvvetin yerine,

Menâbi’in değişen râkımından istihsâl

Olunma bir sıkı tazyîk edilmiş isti’mâl.

Bulunca en iyi tazyîkin en kolay yolunu;

Kaçırmamak için artık onun tefâzulunu ,

Hemen şu âbideler başlanılmış i’lâya...

Fakat mehâret-i san’at bununla bitti mi ya?

Hayır! Görülmelidir ayrı ayrı maksemler :

Bakınca hayret edersin... Ne ince iş, ne hüner!

Hakîkaten şaşacak şey... Ne vâkıfâne hesâb!

Su öyle bir dağıtılmış ki: -Olmasaydı harâb-

Alırdı hakkını her çeşme; damlanın kesri

Kadar tehallüfü hattâ sezerdi “ölçü”Ieri.

Şimendüfer deyiniz... Buldum işte örneğini:

Üşenmeden çevirip nâzenin tekerleğini,

-Yakınsa bindiğiniz noktadan eğer kasaba-

Kader müsâ’ade ettikçe işleyen araba.

Samatya Lordu müfettiş; Tatavla Kontu müdir ,

Zavallı milletin efrâdı orta yerde esîr!

“Bilet mahalli” midir ismi pek de bilmiyorum,

Basık tavanlı, rutûbetli, isli bir bodrum,

Ayakta esneyen âvâre yolcularla dolu.

Biletçi nerde mi? Kumpanyanın o nazlı kulu

Verâ-yi perdeden etmez ki halka doğru nigâh...

Ne var telâş edecek? Beklesin ibâdullâh!

Açıldı perde nihâyet, şu var ki cendereye

Kısılmak istemiyorsan sokulma pencereye!

İtiş kakış olağan şey, dövüş sövüş de caba!

– Biletçi, mösyö, tren kaçta kalkacak acaba?

– Ayağımı ezdin adam... Patlıyor musun, ne zorun?

– Vurursam ağzına?..

– Yâhu! Gürültünüz ne? Durun!

– Yavaş be!

– Çüş be! Gözün kör mü?

– Pardon!

– İllâllah!

Nasıl ki çıktı şu “pardon” eşeklik oldu mubah !

– Ne laftır ettiği Allahça söyleyin yakışır?

– Uzatma!

– Tut ki uzattım?..

– Herif de amma hışır!

– Suç öldürende değildir ki derseler...

– Hele bak!

– Nedir ki bir de ki baktım?

– Susun belâ çıkacak!

– Ufaklık olmalı!

– Yok, mösyö!

–Yoksa git bozdur!

– Dikilme nâfile, sinyor ne derse kânundur!

– Tren kaçar a kuzum...

– Haydi! Dinlemez ben lâf!

– Tren kaçar diyorum, dinlemem diyor: Ne tuhaf?

– Kızarsa, ağzı bozuktur, fenâ bi şey söyler;

Bozarlar onluğu verdin mi. Koş da bozduruver!

Tütüncü “On para az!” der... Musîbetin büyüğü:

Herif simitçi ararken tren çalar düdüğü!..

Canım sıkıldı dün akşam, sokak sokak gezdim;

Sonunda bir yere saptım ki, önce bilmezdim.

Bitince bir sıra ev, sonra bir de vîrâne,

Dikildi karşıma bir han kılıklı meyhâne:

Basık tavanlı, karanlık, sefil bir dükkân;

İçinde bir masa, yâhud civar tabutluktan

Atılma çok ölü görmüş acıklı bir teneşir!

Yanında hurdası çıkmış bir eski püskü sedir.

Sakat, bacaksız on, on beş hasırlı iskemle,

Kırık dökük şişeler, bir de çinko tepsiyle,

Beş on kadeh, iki üç testi... Sonra tezgâhlık

Eden yan üstüne devrilme kirli bir sandık.

Sönük sönük yanıyor rafta isli bir lâmba...

Önünde bir küme: Fes, takke, hırka, salta, aba

Kımıldanıp duruyorken, sefîl bir sohbet,

Bu isli zulmete vermekte büsbütün vahşet:

– Kuzum Dimitri, bu akşam biraz ziyâdece ver...

– Ziyâde, anladık amma ya içtiğin şişeler?

– Çizersin...

– Öyle mi? Lâkin silinmiyor çetele!

Bakın tavan tebeşirden görünmez oldu...

– Hele!

– Bizim peşin paramız... Almadın mı dün guruşu?

– Ayol, tükendi mezem... Bâri koy biraz turşu.

Arattı kendini ustan... Dinince dinlensin!

– Hasan be, sen de nasıl nazlı nazlı söylersin!

Nedir o türkü... Aman başka yok mu?.. Hah, şöyle!

– Ömer, ne nazlanıyorsun? Biraz da sen söyle.

– Nevâzil olmuşum, Ahmed, bırak sesim yok hiç...

– Sesin mi yok? Açılır şimdi: Bir imam suyu iç!

– Yarın ne iştesin Osman?

– Ne işteyim... Burada!

– Dimitri çorbacı, doldur! Ne durmuşun orada?

– O kim gelen?

– Baba Ârif.

– Sakallı, gel bakalım...

Yanaş.

– Selâmün aleyküm.

– Otur biraz çakalım...

– Dimitri, hey, parasız geldi sanma, işte para!

– Ey anladık a kuzum...

– Sar be yoldaşım cıgara...

– Aman bizim Baba Ârif susuz musuz içiyor!

– Onun bi dalgası olmak gerek: Tünel geçiyor.

– Moruk kaçıncı kadeh? Şimdicik sızarsın ha!

– Sızarsa mis gibi yer, yatmamış adam değil a.

* * *

– Mızıkçı dendi mi, sensin diyor, bakın ağalar:

Kırık mı söyleyin Allah için şu cânım zar?

– Kırık!

– Değil!

– Alimallah kırık!

– Değil billâh!

– Yeminsiz oynayamazlar ki, ah çocuklar ah!

– Kanşmasan işin olmaz değil mi? Sen de bunak!

– Gelirsem Öğretirim şimdi...

– Ay şu pampine bak!

– Gelip de öğretecekmiş... Mezarcı Mahmud’a git!

Bir üflesen gidecek ha... Tirit mi sâde tirit!

– Zemâne piçleri! Gördün ya, hepsi besmelesiz...

Ne saygı var, ne hayâ var. Eğer bizim işimiz,

Bu kaltabanlara kalmışsa vay benim başıma!

– Herif belâya sokarsın dınldanıp durma!

– Mezarcı Mahmud’a git ha? Bakın it oğluna bir!

Küfürbaz, alçak, edepsiz... Bu söylenir mi Bekir?

– Yolunca terbiye verdin ya âferin Hasan Ağ.

– Bıraksalar beni, çoktan marizlemiştim ya!..

– Mezarcı Mahmud’a ha? Vay babasının canına!

Bunun yaşında iken biz büyüklerin yanına,

Okur da öyle girer, hem ayakta beklerdik;

“Otur” demezseler elpençe sâde dinlerdik;

“Hayır, bu böyle değildir” demek, ne haddimize!

“Evet” desek bile derlerdi: “Sus behey geveze!”

– Otuz yaşında idim belki; annesiz, dışarı,

Kolay kolay çıkamazdım: Döverdi çünkü karı!

Bugün, onaltıyı doldurmamış yumurcaklar,

Odun yemez iyi bil ha! Geberse karşı koyar.

Geçende dövmek için yoklayım dedim Kerim’i...

“Bırak! Eşek değilim ben!” deyip dikilmez mi?

Dayak eşekler içinmiş, adam dövülmezmiş...

– Ya biz, sözüm ona, merkeb miyiz Bekir, bu ne iş?

Döverdiler bizi her gün de, karşı koymazdık...

Ben öyle terbiye oldum... Kolay mı insanlık?

– Dokundurur mu, ne mümkün, eloğlu hiç adama?

O müslümanları sen şimdi, hey kuzum arama!

* * *

Derler ki: Ümeyye’den Hişâm’ın

Devrinde, yakınlarında Şâm’ın,

Üç yıl ekin olmamış kuraktan.

Can kaydına düşmüş artık urban.

Her hayme mezâr olup kapanmış:

Altında beş on kadîd uzanmış!

Bakmış ki meşâyih-i kabâil :

Sıyrılmayacak bu derd-i hâil;

Bir karyede toplanıp, demişler:

Durdukça helâkimiz mukarrer.

Mâdem ki şüyûhuyuz bu halkın,

Kalkın gidelim Hişâm’a, kalkın.

Bir duysa Halîfe’miz bu hâli;

Var merhamet etmek ihtimâli.

Hiç ak sakalıyla bir alay pîr,

Eyler de Emîr’e hâli tasvir,

Görmez mi o, halkı rahme şâyan?

Sultansa da taş değil ya: İnsan!

Teklîfi kabûl eder bütün nâs ;

Derler, yalınız: “Bulunsa Dirvâs.

Sinnen daha pek çocuktur amma

Olmaz o kadar talâkat aslâ.”

Vaktâ ki girer şüyûh Şâm’a,

Derhâl haber gider Hîşâm’a:

Derler ki, beş on kabîle geldi.

Der: Gelsinler sarâya şimdi.

Birlikte çocuk dalar huzûra,

Evvelce duâ eder de sonra,

Hiç pervâsız girer kelâma ...

Lâkin bu tuhaf gelir Hişâm’a:

Der: Sus a çocuk, büyük dururken,

Söz sâdır olur mu hiç küçükten?

Dirvâs o zaman kelâmı tekrar

Teshîr ile der: “Nedir bu âzâr!

Mikyâsı mıdır zekâvetin sin ?

Dirvas’ı çocuk mu zannedersin?

Bir dinle de sonra gör çocuk mu?

İnsâf nedir o sizde yok mu?

Ben söyleyeyim de bir efendim,

Susturmak elindedir efendim.”

Dirvâs bakar Melik’te ses yok;

Mecliste değil ki ses, nefes yok;

Mu’tâdı olan talâkatıyle

Başlar söze eski şiddetiyle:

“Üç yıl mütemâdiyen kuraklar,

Emsâli görülmemiş sıcaklar,

Sâmânımızı kuruttu gitti;

Mezrûâtın umûmu bitti.

Binlerce çadır kapandı kaldı,

Çöl, mahşer-i mevt şekli aldı!

Şehrîleri besleyen kabâil,

Köy köy geziyor zelîl ü sâil!

Hâtemlere cûd eden o urban,

Nan-pâreye can verir bugün, can!

Çıplakları giydiren de üryan,

Gömleksizdir zükûr ü nisvân !

Açlık ecelin zahîri oldu:

Baştan başa çöl cesedle doldu.

Her kûşede bin acıklı feryâd...

Yok bir yerden sadâ-yı imdâd.

Şubbân bütün ihtiyâra döndü!

Pîrân görsen, mezâra döndü!

Yok vâlidelerde süt ki: Tutsun,

Evlâdını emzirip uyutsun.

Zannım, bize münfail ki Mevlâ:

Bir bâdiye halkı yandı, hâlâ,

Bir damla su inmiyor semâdan,

Şebnem bile düşmüyor duâdan!

Binlerce duâya bir icâbet

Göstermedi bârgâh-ı rahmet.

Artık sana ilticâya geldik,

Reddetmez isen ricâya geldik:

Görmekteyiz ey Emîr-i âdil,

-İnkârı bunun değil ya kâbil -

Yok sendeki ihtişâma pâyân;

Bizlerse alay alay sefîlân!

Bir yanda demek ki fazla var çok;

Hayfâ ki öbür tarafta hiç yok.

Öyleyse biraz tevâzün ister.

Evvel beni dinle, sonra hak ver:

Nerden buldun bu ihtişâmı?

Halkın mı, senin mi, Hâlik’ın mı?

Allah’ın ise eğer bu servet,

Bizler de onun kuluyken, elbet

Bir pay talebinde hakkımız var...

İnsâf olamaz bu hakkı inkar.

Halkınsa şu bî-nihâyet emvâl ;

Ver, etme hukûk-i gayrı pâmâl.

Yok; böyle de olmayıp da kendi

Mâlin ise -çünkü fazla- şimdi

Bî-vâyelere tasadduk eyle...

Dördüncüsü varsa haydi söyle!”

Mebhût ederek bu söz Hişâm’ı,

Huzzâra demiş: “Görün kelâmı!

Yok bende cevâb-ı redde kudret...

Hayret, bu civan-dehâya hayret!

İcâb ediyor ki şimdi insâf:

Mes’ûlü hemen olunsun is’âf .”

* * *

Beş-on gün oldu ki, mu’tada inkıyâd ile ben

Sabahleyin çıkıvermiştim evden erkenden.

Bizim mahalle de İstanbul’un kenârı demek:

Sokaklarında gezilmez ki yüzme bilmeyerek!

Adım başında derin bir buhayre dalgalanır,

Sular karardı mı, artık gelen gelir dayanır!

Bir elde olmalı kandil, bir elde iskandil ,

Selâmetin yolu insan için bu, başka değil!

Elimde bir koca değnek, onunla yoklayarak,

Önüm adaysa basıp, yok, denizse atlayarak,

Ayakta durmaya elbirliğiyle gayret eden,

Lisân-ı hâl ile amma rükûa niyyet eden

O sâlhurde, harab evlerin saçaklarına,

Sığınmış öyle giderken, hemen ayaklarına

Delîlimin koca bir şey takıldı...

Baktım ki: Genişçe bir küfe yatmakta, hem epey eski.

Bu bir hamal küfesiymiş... Aceb kimin? Derken;

On üç yaşında kadar bir çocuk gelip öteden,

Gerildi, tekmeyi indirdi öyle bir küfeye:

Tekermeker küfe bîtâb düştü tâ öteye.

– Benim babam senin altında öldü, sen hâlâ

Kurumla yat sokağın ortasında böyle daha!

O anda karşıki evden bir orta yaşlı kadın

Göründü:

– Oh benim oğlum, gel etme kırma sakın!

Ne istedin küfeden, yavrum? Ağzı yok dili yok,

Baban sekiz sene kullandı... Hem de derdi ki: “Çok

Uğurlu bir küfedir, kalmadım hemen yüksüz...”

Baban gidince demek kaldı âdetâ öksüz!

Onunla besleyeceksin ananla kardeşini.

Bebek misin daha öğrenmedin mi sen işini?”

Dedim ki ben de:

– Ayol dinle annenin sözünü!

Fakat çocuk bana haykırdı ekşitip yüzünü:

– Sakallı, yok mu işin? Git cehennem ol şuradan!

Ne dırlanıp duruyorsun sabahleyin oradan?

Benim içim yanıyor: Dağ kadar babam gitti...

– Baban yerinde adamdan ne istedin şimdi?

Adamcağız sana, bak hâl dilince söylerken...

– Bırak hanım, o çocuktur, kusûra bakmam ben...

Adın nedir senin oğlum?

– Hasan.

– Hasan, dinle.

Zararlı sen çıkacaksın bütün bu hiddetle.

Benim de yandı içim anlayınca derdinizi...

Fakat, baban sana ısmarlayıp da gitti sizi.

O, bunca yıl çalışıp alnının teriyle seni

Nasıl büyüttü? Bugün, sen de kendi kardeşini,

Yetim bırakmayarak besleyip büyütmelisin.

– Küfeyle öyle mi?

– Hay hay! Neden bu söz lâkin?

Kuzum, ayıp mı çalışmak, günah mı yük taşımak?

Ayıp: Dilencilik, işlerken el, yürürken ayak.

– Ne doğru söyledi! Öp oğlum amcanın elini...

– Unuttun öyle mi? Bayramda komşunun gelini:

“Hasan, dayım yatı mekteplerinde zâbittir;

Senin de zihnin açık... Söylemiş olaydık bir...

Koyardı mektebe... Dur söyleyim” demişti hani?

Okutma sen de hamal yap bu yaşta şimdi beni!

Söz anladım ki uzun, hem de pek uzun sürecek;

Benimse vardı o gün pek çok işlerim görecek

Bıraktım onları, saptım yokuşlu bir yoldan.

Ne oldu şimdi aceb, kim bilir, zavallı Hasan?

Bizim çocuk yaramaz, evde dinlenip durmaz;

Geçende Fâtih’e çıktık ikindi üstü biraz.

Kömürcüler kapısından girince biz, develer

Kızın merakını celbetti, dâimâ da eder:

O yamrı yumru beden, upuzun boyun, o bacak,

O arkasındaki püskül ki kuyruğu olacak!

Hakîkaten görecek şey değil mi ya? Derken,

Dönünce arkama, baktım: Beş on adım geriden,

Belinde enlice bir şal, başında âbânî ,

Bir orta boylu, güler yüzlü pîr-i nûrânî ;

Yanında koskocaman bir küfeyle bir çocucak,

Yavaş yavaş geliyorlar. Fakat tesâdüfe bak:

Çocuk, benim o sabah gördüğüm zavallı yetîm...

Şu var ki, yavrucağın hâli eskisinden elîm :

Cılız bacaklarının dizden altı çırçıplak...

Bir ince mintanın altında titriyor, donacak!

Ayakta kundura yok, başta var mı fes? Ne gezer!

Düğümlü, alnının üstünde sâde bir çember.

Nefes değil, o soluklar, kesik kesik feryâd;

Nazar değil o bakışlar, dümû’-i istimdâd.

Bu bir ayaklı sefâlet ki yalnayak, baş açık;

On üç yaşında buruşmuş cebîn-i sâfı, yazık!

O anda mekteb-i rüşdiyyeden taburla çıkan

Bir elliden mütecâviz çocuk ki, muntazaman

Geçerken eylediler ihtiyârı vakfe-güzin ...

Hasan’la karşılaşırken bu sahne oldu hazîn:

Evet, bu yavruların hepsi, pür-sürûd-i şebâb,

Eder dururdu birer âşiyân-ı nûra şitâb.

Birazdan oynayacak hepsi bunların, ne iyi,

Fakat Hasan, babasından kalan o pis küfeyi,

-Ki ezmek istedi görmekle reh-güzârında -

İlel’ebed çekecek dûş-i ıztırârında !

O, yük değil, kaderin bir cezâsı ma’sûma...

Yazık, günâhı nedir, bilmeyen şu mahkûma!

* * *

– Şimdi tebdîl-i havâ var mı benim istediğim?

Bırakın hâlime artık beni rahat öleyim!

Üç buçuk yıl bana katlandı bu mektep, üç gün

Daha katlansa kıyâmet mi kopar? Hem ne içün

Beni yıllarca barındırmış olan bir yerden,

“Öleceksin!” diye koğmak? Bu koğulmaktır. Ben

Kimsesiz bir çocuğum, nerde gider yer bulurum?

Etmeyin, sonra sokaklarda perîşân olurum!

Anam ölmüş, babamın bilmiyorum hiç yüzünü;

Kardeşim var, o da lâkin bana dikmiş gözünü:

Sanki âtîdeki mevhûm refâhım giderek,

Onu çalkandığı hüsranlar içinden çekecek!

Kardeşim! Kurduğum âmâli devirmekte ölüm;

Beni göm hufre-i nisyâna, ben artık öldüm!

Hangi bir derdim için ağlayayım, bilmiyorum.

Döktüğüm yaşları çok görmeyiniz: Mağdûrum!

O kadar sa’y-i belîğin bu sefâlet mi sonu?

Biri evvelce eğer söylemiş olsaydı bunu,

Çalışıp ömrümü çılgınca hebâ etmezdim,

Ben bu müstakbele mâzîmi fedâ etmezdim!

Merhamet bilmeyen insanlara bak, yâ Rabbi,

Koğuyorlar beni bir sâil-i âvâre gibi!

– Seni bir kerre koğan yok, bu sözün pek haksız.

“İstemem, yollamayın” dersen eğer, kal, yalnız...

Hastasın...

– Hem veremim! Söyle, ne var saklayacak?

– Yok canım, öyle değil...

– Öyle ya herkes ahmak!

Bırakırlar mı eğer gitmemiş olsam acaba!

Doğrudur, gitmeliyim... Koşturunuz bir araba.

Son sınıftan iki vicdanlı refîkin koluna

Dayanıp çıktı o bîçâre sefâlet yoluna,

Atarak arkaya bir lemha-i lebrîz-i elem ,

Onu teb’îd edecek paytona yaklaştı “verem!”

Tuttu bindirdi çocuklar sararak her yerini,

Öptüler girye-i mâtem dökerek gözlerini:

– Çekiver doğruca istasyona...

– Yok, yok, beni tâ,

Götür İstanbul’ a bir yerde bırak ki: Gurebâ ,

-Kimsenin onlara aldırmadığı bir sırada-

Uzanıp ölmeye bir şilte bulurlar orada!

Ne kaldı arkaya? Dördüncü kısmın efrâdı.

Bu zümrenin de sefâhet hayât-ı mu’tâdı.

Hem i’tiyâdını hiçbir zaman değiştiremez;

O nazlı sîneye zîrâ, acıklı şey giremez!

Geçen kıyâmet için “Fırtınaydı, geçti” diyor.

Diyor da zevkine, vur patlasın, devâm ediyor.

– Bugün Florya mı? A’lâ! Yarın ne var!

– Konser...

“Sular” da pek ömür amma, açık değil, dediler.

– Açılmamış diye evlerde kalmak olmaz ya!

– Hakîkat öyle! Ne yapsak? Gider misin Mama’ya?

– Ne var ki?

– Orta oyun var. Gelir misin? Haydi!

– Kavuklu, Hamdi mi? Gerçek... O sağ değil...

– Abdi.

– Hayır, hayır? Bana lâzım değil ne Abdi, ne şey!..

– Nedense pek asabîsin bugün, Ferîdun Bey!

– Değil, bu tatsız oyunlar çekilmiyor: Monoton!

– Pekî! Ne yapmalı? Sen bâri söyle... Bak: Saat on.

– Evet, ne yapmalı? Dur dur! Ne Üsküdar, ne Mama;.

Tiyatro olmalı, yâhud güzelce bir sinema.

Demek tiyatro severmiş benim sevimli beyim...

O hâlde ben ona tam altı sahne arzedeyim:

Ki her birinde değişsin bütün bütün âhenk;

Zemîni yeknesak olsun, edâsı rengâ-renk!

Geçende, yayla civârında bir ufak cevelân

Bahânesiyle, bizim eski âşinâlardan

Bir attarın azıcık gitmek istedim yanına,

Ki her zaman beni da’vet ederdi dükkânına.

Biraz musâhabeden sonra söktü müşteriler:

– Ver ordan on paralık zencefil, çörek otu, biber.

Geçenki beş para borcumla on beş etmedi mi?

– Silik bu yirmilik almam...

– Uzatma gör işimi!

– Oğul, çabuk... Bana tîrak ... Okunmuş olmalı ha!

Bizim çocuk, adı batsın, yılancık olmuş...

– Ya?

– Sübek kadar yüzü hütdağ kesildi!

– Vah vah vah!

– Hanım, geçer, nefes ettir...

– Geçer mi? İnşallah.

– Bi yirmilik paket amma sabahki tozdu bütün...

– Ayol hep içtiğimiz toz... Bozuldu eski tütün!

– Efendi amca, sakız ver... Biraz da balmumu kes.

– Kızım, parayla olur ha! Peşinci bak herkes.

Beşer onar paralar hepsi yaklaşıp deliğe,

Süzüldüler oradan bir kilitli çekmeceye.

Epeyce fâsıladan sonra geldi başka biri:

– Genişçe bir hasırın var mı? Neyse hem değeri.

Cenâze sarmak içindir, eziyyet etme sakın!

Mahallemizde beş aydır yatan o hasta kadın

Bugün, sabahleyin artık cihandan el çekmiş...

– Ne çâre! Kısmeti bir böyle günde ölmekmiş.

– Yanında kimse de yokmuş... Aman bırak neyse.

Ecel gelince ha olmuş, ha olmamış kimse!

– Dokuz kuruş bu hasır, siz, sekiz verin haydi...

Pazarlık etmeyelim bir kuruş için şimdi!

Hasır büküldü, omuzlandı, daldı bir sokağa;

Sokuldu kimbilir ordan da hangi bir bucağa.

Açıldı, bir ölü saklanmak üzre sînesine;

Kapandı ketm-i adem heybetiyle sonra yine!

Beş on fakîre olup bâr-ı dûş-i istiskâl ,

Huzûr-ı lâlini bir nevha etmeden ihlâl,

Sükûn içinde uzaklaştı âşiyânından.

Geçince sûrunu şehrin, uzattı servistan

Garîb yolcuyu tevkîfe bin bükülmez kol!

Omuzdan indi hasır, yoktu çünkü artık yol.

Mezarcının o kürek yüzlü dest-i lâkaydı

Lânesiyle nihâyet mezâra yaslandı.

Hücûm-ı mihnet-i peyderpeyiyle dünyânın,

Hayâtı bir yığın âlâm olan zavallı kadın,

Hasırdan örtüsü dûşunda hufreden indi...

Enîn-i rûhu da artık müebbeden dindi.

Bu hâtırât ile kalbimde başlayınca melâl ,

Oturmak istemez oldum, kıyâm edip derhâl;

-Yüzümde âleme nefrin, içimde şevk-i memât ;

Gözümde içyüzü dehrin : Yığın yığın zulümât !-

Bulunduğum o mukassî mahalden ayrıldım.

Bu perde bitti mi? Heyhât! Atmadım bir adım,

Ki rûhu eylemesin böyle bin fecîa harâb!.

Hayât nâmına yâ Rab, nedir bu devr-i azâb ?

Şu mâcerâyı işittim birinden, üç sene var,

Olur ki dinleyecek bir meraklı kimse çıkar:

...Zevâli beş geçe, Boston’dan ayrılınca tiren,

Vagonda volta vuranlar dağıldılar birden.

Demek: Sekiz kişilik hücre, şimdi, sâde benim...

O halde yan gelirim, dinlenir başım, beynim.

Dışarda vecd ile dönsün semâ, ufuk, toprak,

Gömüldüğüm köşe sâbit değil mi, sen şuna bak!

Aman ne zümrüt ağaçlar!.. Ne dalga dalga ekin!..

Çiçek mi, ev mi?.. Ne köyler: Şehir kadar zengin!..

Yolun güzelliği lâkin!.. Aman ne manzaralar!..

Ne çok da fabrika!..

Derken, içim yavaşça dalar;

Deminki hâtıralardan ne iz kalır, ne de yer.

Batar, çıkarken uzaklarda ben zavallı meğer,

Bizim sekiz kişilik hücre durmamış yalnız:

Meğerse karşıma doğmuş ki bir civan yıldız,

Nazar -kamaştığı berkiyle bî-mecâl-i şühûd-

Kalır ayaklarının ta ucunda gaşy-ı sücûd!

Yanında -âşığı hiç şüphe yok- sevimli, kibar,

Bütün hutûtu yüzün gösterir ki: San’atkâr;

Uzunca boylu, ağırbaşlı, bir necîb erkek.

Bu çifte kumrular ürkerse, pek yazık, diyerek,

Köşemde ben yine sessizce bir zaman tünedim;

Lüzûmu hiç bile yokmuş ya, sonradan denedim!

Bulutlu gözleri cânanda, kendi müstağrak;

Fezâ yıkılsa, kızın rûhu belki duymayacak!

Bu âşığınsa -vakûr alnı çizgi çizgi fütûr-

Derin bakışları dalmış semâya dûrâdûr.

O, şimdi cevvi süzerken, yanında Leylâ’sı,

Gözünde kurduğu âtîlerin heyûlâsı,

Senin bu gölge vücûdunla nerden uğraşacak?

Unut da kendini artık, ne söylüyor, kıza bak:

– Emîr! O sonraki üç parça yok mu, pek müdhiş;

Bu şâheserleri ömründe sahne dinlememiş.

Nasıl, bulutlara yangın verir de yaz güneşi,

Yakarsa gökleri şimşeklerin serî’ ateşi;

Senin de, çalmadı parmakların, tutuşturdu,

Ziyâ adımları altında haykıran ûdu!

Ne hisle inledi karşında sîneler, bilsen,

Kümeyle tellere birden alev dökerken sen!

Kanar, yanar gibi yüzlerce bülbülün kalbi,

O, perde perde tüten nevha neydi, yâ Rabbi!

Evet, bizim medenî Garb’ın ilk işittiği ses,

Çölün yanık yüreğinden kopup gelen bu nefes,

Nidâ-yı Hak gibi edvârı haşreden bu hitab.

Hudâ bilir ki, inerken o yıldırım mızrab,

Gelirdi hep bana: “Mısr’ın, Irak’ın, Îrân’ın,

Tihâme’nin, Yemen’in, Gazne’nin, Buhârâ’nın,

Hülâsa, Hind ile Sind’in serâb-ı mâzîsi,

Duman duman, tütüyor her harâbeden hissi!”

– Fakat, bu sözleri aczim nasıl benimseyecek?

Teşekkür etmeye insan hicâb eder...

– Ne demek?

Tevâzu’un da olur bir nisâbı, haddini bil!

– Benimse ancak odur bildiğim.

– Hiç öyle değil!

Dehânı gizlemenin artık ihtimâli mi var?

Bugünkü konseri hayretle dinleyen kafalar,

-Ki san’atin yaşayan bellibaşlı devleridir-

Ne manzaraydı: Nihâyet, eğildiler bir bir!

Zaman zaman kopan alkışların içinde, hele,

Godoski’nin seni tebrîk edip de hürmetle;

“Emîr! O kudrete eş varsa, nerde, bilmiyorum,

Ne muhteşem çalıyorsun! Seninle mağrûrum.

Bütün senâların üstündesin, bugün.” demesi,

O şâheser ki, tutulmuştu herkesin nefesi!

– Sever fakîri de...

– Yok yok, değişmedikçe şiâr,

Fakîri hiç seven olmaz: “Dolar sever bu diyâr.”

Senin diyârını bilmem, o başka olsa gerek!

– Hayır, bir at başıdır varsa farkımız pek pek!

– O halde, aynı kopuklarmışız, felâkete bak!

– Fakat, Godoski’yi lâyık değildi hırpalamak.

Bırak, uzaklara hâkim dehâ-yı san’atini,

Görür yakındakiler rûhunun asâletini.

Onun da yoksa duyan kalbi sînesinde eğer,

Vücûd-i hilkate bir mi’deden kefen çekiver!

– Peki! Öbürleri? Onlar da sanki dostun mu?

– Değil.

– Ne söylediler sonradan, unuttun mu?

“Bu türlü bir viyolonsel işitmedikti, Emîr!”

Büyük dehâlar eder böyle nâdiren teshîr,

Küçük dehâları sarsan bu kanlı, canlı sazı,

Şu var ki, hârika âlemde: Ûdunun tarzı.

Evet, bizim çelo gâyet belâlı, çok müşkil,

Fakat, kemâlini bulmuş, bu, lâkin, öyle değil:

Bütün tekâmüle âsî bir ibtidâi saz,

O çağlayan gibi sesler bu sîneden taşamaz,

Ne olsa nâfile!.. Derken, muhîti susturdun:

Göründü nâ-mütenâhî, zaman zaman ûdun.”

“Peki! Cemîle mi bunlar?

– Nedir ya?

– Merhamet et,

Riyâya benzeyecek, korkarım ki mahviyyet!

Dehâna sâhib ol artık!..

– Dehâyı şimdi bırak!

Kemâle yaklaşabilmek hayâli benden uzak!

– Nedir bu, aynı soğuk perdelerde, aynı karâr?

– Şudur ki: Yükselemez kollarıyla san’atkâr

Dehâ için kanat ister; benimse yok kanadım.

– Senin mi yok kanadın? Hızlı söyle, anlamadım!

Demin, şevâhik-ı san’at bulunca pâyânı,

Nasıl süzüldün aşarken hudûd-i imkânı?

Ne türlü yol bulabildin bu seyri temdîde?

Yayan dolaşmadın elbette lâ-tenâhîde !

Kanatsızım demen artık tuhaf değil mi biraz?

Birer kanat da o, yâdımda çırpınan, iki saz.

Aceb, hayâli tararken semâ-yı ilhâmı,

Cenâhı, dört açılır böyle bir dehâ var mı?

Nebîlerin damarından damarlarındaki kan:

O kanda bir galeyan: Şark’a en temiz heyecan.

Peyinde, herbiri a’sâra hâkim, ecdâdın;

Önünde, şimdiden âtîyi peyleyen yâdın...

Şu yurda geldi mi, bilsem, senin kadar mes’ûd?

– Sa’âdet öyle mi? Yok, yok, serâba verme vücûd!

Çocukluğumda, evet, bahtiyâr idim cidden,

Harîm-i âilenin farkı yoktu Cennet’ten.

Eşikten atladığım gün değişti, lâkin, cev;

Kuşattı parçalanan Şark’ı bir duman, bir alev.

Durur mu, almış ateş hânümânı bir kere?

Bütün mefâhiri târîhimin serildi yere;

Harâbe kalmadı hattâ o şanlı mâzîden!

Meğer, bu haybetin altında kıvranırken ben,

Kopar kopar da gidermiş o lîme lîme diyâr!

Dönünce arkama, baktım: Ne yer durur, ne de yâr,

Yabancı ellere geçmiş, birer birer, hepsi;

Kalan şu kubbede, hâsir bir ümmetin ye’si!

– O ye’si inletiyordun, değil mi, ûduna sen?

– Değil ki ûdu, bütün kâinâtı inletsen,

Figâna söyletebilmek bir ızdırâbı, hayâl!

Diyordu şâiri Hind’in o feylesof İkbâl:

“Heyecâna verdi gönülleri,

Heyecanlı sesleri gönlümün;

Ben o nağmeden müteheyyicim:

Ki yok ihtimâli terennümün.”

Ayak teriyle cilâlanma tahta peykelere,

Külâhlı, fesli dizilmiş yığın yığın çehre:

Nasîb-i fikr ü zekâdan birinde yok gölge;

Duyulmamış bu beyinlerde his denen meleke!

– Aman canım, şu bizim komşu amma uğraşıcı!

– Ne belledin ya efendim? Onun bir ismi Hacı!

– Çocuğ, ha mektebe verdim, ha vermedimdi diye,

Sokak sokak geziyor...

– Koymuyor mu medreseye?

– Koyar mı hiç? Arabî şimdi kim okur artık?

– Evet, gâvurcaya düştük de sanki iş yaptık!

– Binâ’ya üç sene gittimdi hey zamanlar hey!

İlim de kalmadı...

– Zaten ne kaldı? Hiç bir şey.

– Mahalle Mektebi lâzımdır eski yolda bize;

Sülüs, nesih bitiyor yoksa hepsi... Keyfinize!

– On üç yaşında idim aldığım zaman ketebe.

Geçende “Sen ne bilirsin?” demez mi bir zübbe?

Dedim: “Ulan seni gel ben bir imtihan edeyim,

Otur da yap bakalım şöyle bir kıyak temmim.”

– Nasıl, becerdi mi?

– Kâbil mi! Rabbi yessir’i ben,

Tamam beş ayda değiştimdi kalfamız sağ iken.

– Nedir elindeki yâhu?

– Cerîde.

– At şu pisi.

– Neden?

– Yalan yazıyor, oğlum, onların hepisi.

– Ya doğru yazsa? Asarlar... Ne oldu Volkan’cı,

Unuttunuz mu?

– Bırak, boşboğazlık etme Hacı!

Şu karşıdan gözeten fesli, zannım, ağzıkara...

– Hayır, demem o değil...

– Durma sen belânı ara!

– Canım, lâtîfe yapar, bilmiyor musun Ömer’i?

– Biraz rahatsızım Ahmed, yakın benim feneri!

Duyuldu bir iri ses, arkasından istiğfar ...

Meğer geğirti imiş.

– Pek şifâlı şey şu hıyar:

Cacık yedin mi, ne hikmet, hazır hemen teftih ...

– Evet şifâlı yemiştir...

– Yemiş mi? Lâ-teşbîh.

– Günâha girme. Tefâsirde öyle yazmışlar...

Dayım demişti ki: Gördüm, hıyar hadiste de var.

– Hasan, bizim yeni damat ne oldu anlamadık,

Görünmüyor.

– Karı koyvermiyor: Herif, kılıbık.

– Evinde çan çan eden erkeğin de aklına şaş...

Lâf anlamaz dişi mahlûku, durma sen uğraş.

Kim uğraşır a babam, bunca yıllık ehlim iken

Adam hesabına koymam bizim köroğlunu ben.

...........................................................................

...........................................................................

Selânik’in, Siroz’un, bak, o nâmdâr ovası,

Kimin elinde bugün, hangi haydudun yuvası?

Zemîni öyle boyanmış ki, hûn-i İslâm’a:

Kızıl kesâfeti çökmüş cebîn-i eyyâma!

Kızıl ufukların altında kıpkızıl her yer...

Kızardı, baksana, dağlar, kızardı vâdîler;

Kızardı çehre-i dünyâ; kızardı rûy-i semâ ;

Fakat şu mavili bayrak kızarmıyor hâlâ!

Onun salındığı yerlerde bir kızıl tûfan,

Ne can bıraktı, ne îman, ne boğmadık vicdan!

Minâreler serilip hâke, sustu ma’bedler;

Yıkıldı medreseler; dümdüz oldu merkadler.

Mesâcidin çoğu meydanda yok, kalanlar ise,

Ya gördüğün gibi meyhânedir, ya bir kilise..

Şehirde evlere baskın; kazada katl-i nüfûs;

Kurâda kalmadı telvîs olunmadık nâmûs!

Yapan da kim? Adı Osmanlı, rûhu Yûnanlı,

Bu işde en mütehassıs bölük bölük kanlı!

“Mukaddes ordu”yu te’yîd eden bu azgınlar

Saçıp savurdular etrâfa öyle yangınlar:

Ki uğradıkları yerlerde tütmüyor bir ocak...

Kıyâm-ı haşre kadar, belki tütmeyip duracak!

Adım başında şekâvet, adım başında kıtâl ;

Şenâ’atin ne kadar kanlı şekli varsa: Helâl!

Şu, haç kazılmak için alnı parça parça olan;

Şu, vaftiz etmek için buzlu gölde dondurulan

Zavallılarla soğuklarda titreşen eytâm ;

Şu, süngülerle aranmış delik deşik erhâm ;

Şu, na’şı kanlı çarıklarla çiğnenen kızlar;

Şu, hânedânı sönenler; şu hânümânsızlar;

Şu ümmehât-ı perîşân; şu derbeder evlâd;

Şu, saç yolan ninecikler; şu inleyen ecdâd;

Şu, bombalarla çöken kubbeler derünundan,

Kemik sütûnları hâlinde fışkıran ecsâd;

Şu kül yığınları altında saklı gövdeleri

Tavâf eden, o yürekler dayanmayan feryâd;

Tiyatrolarda görülmez, değil mi, nazlı beyim?

Sıkıldın öyle mi? Dur başka sahne göstereyim:

Sonra, dikkatlere şâyân olacak bir şey var:

İnkişâfâtını bir milletin erbâb-ı nazar,

Kocaman bir ağacın tıpkı çiçeklenmesine,

Benzetirler ki, hakîkat, ne büyük söz bilene!

Bu muazzam ağacın gövdesi baştan aşağı;

Sayısız kökleri, tekmil dalı, tekmil budağı;

Milletin sîne-i mâzîsine merbût, oradan

Uzanıp gelmededir... Öyle yaratmış Yaradan.

Bir cemâat ki: Nihâyet ona gelmez de iyi,

Ağacın hey’et-i mecmûası, yâhud çiçeği,

Tâ gider, sîne-i milletten urup hâke serer;

Milletin kendi olur işte o baltayla heder!

İnkişâf etmesi âtîde de pek zordur onun:

Çünkü meydanda kalan kütle yığınlarca odun!

Hastalanmışsa ağaç, gösteriniz bir bilene;

Bir de en çok köke baksın o bakan kimse yine.

Aşılarken de vurun kendine kendinden aşı.

Şâyed isterseniz ağacın donanıp üstü, başı,

Benzesin taze çiçeklerle bezenmiş geline;

Geçmesin, dikkat edin, balta çocuklar eline!

İşte dert, işte devâ, bende ne var? Bir tebliğ...

Size âid sizi tahlîs edecek sa’y-i belîğ.

Bilir misin duyulan hangi yurdun inlemesi?

............................................................

İkindi oldu mu yâhu? Nedir bu “Salli!” sesi?

Evet... İkindi... Gelin bâri bir duâ edelim!

Kabûl eder diyelim... Hakk’a ilticâ edelim:

Ya İlâhî bize tevfîkini gönder...

– Âmin!

Doğru yol hangisidir, millete göster...

– Âmin!

Rûh-i İslâm’ı şedâid sıkıyor, öldürecek.

Zulmü te’dîb ise maksûd-i mehîbin, gerçek,

Nâra yansın mı berâber bu kadar mazlûmîn?

Bî-günâhız çoğumuz... Yakma İlâhî!

– Âmin!

Boğuyor âlem-i İslâm’ı bir azgın fitne,

Kıt’alar kaynayarak gitti o girdâb içine!

Mahvolan âileler bir sürü ma’sûmundur,

Kalan âvârelerin hâli de ma’lûmundur.

Nasıl olmaz ki? Tezelzül veriyor Arş’a enîn!

Dinsin artık bu hazin velvele yâ Râb!

– Âmin!

Müslüman mülkünü her yerde felâket vurdu...

Bir bu toprak kalıyor dînimizin son yurdu!

Bu da çiğnendi mi, çiğnendi demek Şer’-i mübîn;

Hâk-sâr eyleme yâ Rab, onu olsun...

– Âmin!

Ve’l-hamdu li’llâhi Rabbi’l-âlemîn...

* * *

Bize “Dînî, Felsefî Musâhabeler” gibi muazzam bir eser yazan yâr-ı cânım, üstâd-ı hâkîmim Hazret-i Ferîd’in kıymetdâr bir hâtıra-i iltifâtıdır:

“Enîs-i rûhum Akif’e,

Safahât’ın üçüncü kısmını neşre muvaffakiyetinden dolayı seni hâlisâne tebrîk eder; diğer kısımlarının da peyderpey neşrine muvaffak olmanı Cenâb-ı Hak’tan temennî eylerim.

Lisân-ı nazma -mâhiyetini tağyîr etmeksizin- müstaid olduğu inkişâfı verdin. Türkçe’nin nazma gâyet elverişli olduğunu eserlerin ile isbât ettin. Bir müddetten beridir lisânımızda herkes istediği gibi tasarrufâta kıyâm eylediğinden, lisânımız bütün Osmanlıların lisânı olmak derecesinden lisân-ı şahsî olmak derekesine düşmüştür. Filhakîka, üslûb, şahsın malı, ta’bir-i dîgerle sâhibinin timsâlidir; fakat lisânın rûhuna dokunulmamak şartıyle.

Herkesin lisânda bir tasarruf-i mahsûs icrâsına salâhiyetdâr olması bir hadde kadar mücâz olabilir; o haddi tecâvüz edenlere: “Dur!” demek lâzım gelir. Halbuki lisânımızda icrâ-yı tasarrufâta kıyam edenler, teceddüd gösterenler, hiçbir hadde riâyet etmiyorlar, hiçbir mikyâsa tâbi’ olmuyorlar, onun için lisânımız da günden güne çığırından çıkıyor.

Meselâ bir heykeltraş, tasarrufât-ı hayâliyesiyle eserini kemâl-i mümkine îsâle çalışır. Lâkin hiçbir zaman tabîatin ta’yin ettiği haddi tecâvüz edemez. Eserini o had dâhilinde kemâl-i mümkine îsâl eder. O haddi tecâvüz ettiği anda, eseri bir eser-i san’at değil, bir nümûne-i garâbet olur. Zîrâ sanâyie hâs olan kemâl nev’înin zevk-i sahîh denilen bir mikyâsı vardır. Âsâr-ı san’atte gösterilecek kemâl dâimâ o mikyâs ile ölçülür.

Ressamlık da böyledir. Ressam, eserinde göstereceği kemâli, anâsır-ı san’atin nazm-ı tabî’îlerini bozmamak şartıyle gösterebilirse mahâret ibrâz etmiş olur; gösteremezse tabîati kaba bir sûrette istinsâh ederek âdî bir mukallid derekesinde kalır.

Anâsır-ı san’ati vaz’-ı tabî’îlerinden çıkaran kimse, kavânîn-i san’ati ihlâl etmiş demektir. Vâkıâ bu hâl ender olarak duhâttan sudûr eder. Halbuki nazar-ı sahîh ile bakılacak olursa dehâ-yı hakîkînin, bu hareketiyle kavânîn-i san’ati ihlâl etmediği, belki san’atin kavânîn-i mevcûdesine bir kânun daha ilâve eylediği görülür. Dehâya has olan bu tasarrufu taklîde kıyâm edenler dâimâ aldanırlar, dâimâ muvaffakiyetsizlik girdâbına düşerler.

Mûsikînin de o gibi tasarrufât-ı mübdiâneye aslâ tahammülü yoktur. Heykeltraş olsun, ressam olsun, mûsikîşinâs olsun dâimâ san’ate hâs olan mikyâs-ı nev’îyi elinde tutmağa, san’atinde göstereceği eser-i kemâli o mikyâs ile ölçmeğe mecburdur.

Bu şarîtaya riâyet etmeyen san’atkârların eserleri âsâr-ı san’atten ma’dûd olamaz. Ne fâide ki şiirde bu dakîka asla nazar-ı i’tibâre alınmıyor. Çok kimseler sâha-i nazmı tasarrufât-ı mübdiâneleri için gâyet vâsi’, gâyet müsâid buluyorlar. O vâdîde gösterdikleri garâbetleri herkese birer bedîa-i ma’rifet sûretinde kabul ettirmek istiyorlar. Yeni şiirlerde bunun pekçok numûneleri görülüyor. Çok kimseler de şi’rin hakîkatini, şi’rde gösterilebilecek tasarrufâtın hadd-i tabî’îsini ta’yînden âciz olduklarından bu başkalıklara teceddüd, yâhud kemâl-i san’at nazarıyle bakıyorlar.

Elhâsıl öteki san’atlerin kabûl etmedikleri o gibi tasarrufât-ı dâhiyâneyi zavallı şi’r kolayca kabûl ediyor. Eğer şi’rimizde gösterilen keyfî tasarruflar bil-farz heykeltraşlıkta, ressamlıkta gösterilmiş olsaydı, heykeltraşın elinden çıkan bir heykel her halde bizim bilmediğimiz bir mahlûk olur idi! Kezâ bir ressamın böyle bir tasarruf netîcesinde vücûda getireceği eserler de bize görmediğimiz, bilmediğimiz bir âlemin menâzırını tasvîr eder idi. Şi’rimizde bu garâbet çoktan ta’ayyün etti. Fakat onun temyîzi diğer san’atlerdeki garâbetlerin temyîzi kadar kolay olmadığından bugün o garâbetlere yukarıda söylediğim gibi, teceddüd, yâhud kemâl-i san’at nâmı veriliyor. Bakalım bu hâl ne zamana kadar devam edecek? Fakat sen lisân-ı şi’ri, mâhiyet-i nev’iyesine hâs bir tekâmüle namzed kıldın; muvaffak da oldun; daha da olacaksın.

Gelelim ikinci mülâhazaya : İhtimâl ki “San’at san’at içindir; san’atten maksad yine san’attir; san’atte dinî, ahlâkî, siyâsî bir gâye aramak abestir” diye senin mesleğine i’tirâz edenler, onu hoş görmeyenler vardır. Fakat o halde, ya’ni san’at hakkındaki bu düstûr kabul edildiği takdirde, onu dinsizliğe, ahlâksızlığa da âlet ittihâz etmemek lâzım gelir. Zîrâ san’at, bu sûretle kayıddan âzâde edilmiş olmayıp, belki kuyûdun en berbâdıyle takyîd edilmiş olur. Ben, senin eserlerinde bu düstûra muhalefetini gösterecek bir şey görmüyorum. Çünkü sen san’atte gâye aramıyorsun; lâkin gâyede san’at arıyorsun. Mesleğin tamâmıyle maksadını te’mîne kâfîdir. Hemen feyyâz kalemine istediği cevelânı ver, ciddî eserlere teşne olanları feyz-i kaleminle reyyân et! Safahât’ın bu kısmını teşkîl eden manzûmelerin menbaı, Furkân-ı Hakîm olduğundan hepsinin ilhâm-ı mahz eseri olduğunu söylemek zâiddir. Hemen söyle, hemen yaz! Tevfîk-i Hudâ refîkin olsun azîzim.

26 Mart 1408 (8 Nisan 2019)

Ferîd”