Âlem-i İslâm Kürsüde - Şiir

Emîr Abbas Halim Paşa Hazretlerine

Köprüden çok geçerim; hem ne kadar geçtimse,

Beni sevk etmedi bir kerrecik olsun ye’se,

Ne Halîc’in o yosun çehreli miskin suları;

Ne onun hilkate küsmüş gibi durgun kenarı!

Herkesin hissi bir olmaz. Meselâ karşıdaki,

Sâhilin, başbaşa vermiş, düşünen, pis, eski.

Ağlamış yüzlü, sakîl evleri durdukça, sizin,

İçinizden acı şeyler geçecek hep... Lâkin,

Bak benim öyle değil... Siz de biraz şâir olun:

Meselâ, geçtiğiniz yalpa yapan tahta yolun,

Cedd-i merhûmu aceb sal mı demekten ne çıkar?

Geliniz farz edelim biz bunu: Sâbih bulvar!

Köprüler asma imiş Avrupa âfâkında...

Varsın olsun, o da bir şey mi? Bizim Şark’ın da,

Böyle daldırma olur... Hem açınız âsârı,

Köprünün nerde görülmüş, hani, tahte’l-bahrı ?

Anladım: Ben ne kadar şi’re özensem de, demek,

Seni ey sevgili kâri’, bu telâkkî, pek pek,

Azıcık güldürecek... Yoksa öbür yanda, hazin,

Bin hakîkat sırıtırken kıyısından denizin,

Diyeceksin ki: “Hayâlin yeri yoktur... Boşuna!”

Ya şu timsâl-i İlâhî de mi gitmez hoşuna?

Öyle ta’zîb-i nigâh eyleme bedbîn olarak,

Bırak etrâfı da, karşında duran ma’bede bak:

Başka bir sâhile gehvâre-i emvâcından,

Böyle şeh-dâne çıkarmış mı yakınlarda zaman!..

Ne seher-pâre-i san’at ki ezelden mahmûr...

Leb-i deryâdan uçan bir ebedî hande-i nûr!

Sanki ummân-ı bekânın ezelî bir mevci,

Yükselirken göğe, donmuş da kesilmiş inci!..

Bu güher pârenin eb’âd-ı semâvîsinde,

Yorulan dîdelerin hâke neden insin de,

Levse dalsın yeniden? Etem, yazıktır, olmaz,

Garba tevcîh ediver, gel onu sen şimdi biraz:

Dur da Ma’bûd’una yükselmek için ilme basan

Ma’bedin hâlini gör, işte serâpâ îman!..

Yüce dağlar gibi âfâka döşerken sâye,

O, bekâdan daha câzib kesilen âbideye ,

Bir nazar zevk-i bedî’îni yeter tatmîne...

Durma öyleyse urûc et, o ziyâ âlemine.

O ziyâ âlemi bilmez ki karanlık ne demek;

O semâvî yuva kirlenmedi, kirlenmeyecek!

Onu i’lâ eden etmiş ebediyyen i’lâ...

Etse dünyâları tûfan gibi levs istîlâ.

Bu, semâlarda yüzen şâhikanın pâk eteği,

Karşıdan seyredecektir o taşan mezbeleyi.

Yerin altında sinen zelzeleler fışkırsın,

Yerin üstünde ne bulduysa devirsin, kırsın;

Hakkı son sadme-i kahrıyla bitirsin isyan;

Edebin şimdiki ma’nâsına densin “hezeyan”;

Kalmasın, hâsılı, altüst olarak hissiyyât,

Ne yüreklerde şehâmet, ne şehâmette hayât;

Yine kürsî-i mehîbinde Süleymâniyye,

Kalacak, doğruluğun yerdeki tek yurdu diye.

Konulsa rahle-i tedkîke hangi bir mevcûd;

Olur tekâsüfü bir sa’y-i dâimin meşhûd.

Ademle karşılaşan zıd vücûd olur, demeyin;

Onun mukâbil olan kutbu sa’ydir. Sa’yin

Gezip dolaştığı ıssız, çorak fezâ-yı adem;

Bakarsınız ki: Çıkarmış vücûda bir âlem.

Tevakkuf ettiği hestî-serây-ı dûra-dûr,

Görürsünüz ki: Ademdir... Ne bir ziyâ, ne de nûr!

Kulak verin de neler söylüyor, bakın idrâk:

Bu, lücce lücce tekâsüf, bu sa’y-i dehşet-nâk,

Belîğ sa’yidir ummân-ı kudretin, ezelî;

Hurûş-i feyz-i ezel her kutayresinde celî.

Mükevvenâtı ezelden halâs edip ebede

Sürükleyen; onu hayret-fezâ hüviyyette

Tekallübât ile bir müntehâya doğru süren;

Hem istikâmeti dâim o müntehâya veren,

İrâde hep ezelî sa’yidir, bakılsa, onun;

Kimin? O kudret-i mahzın, o sırr-ı meknûnun !

Ne dinlenir, ne de âtıl kalır, velev bir an,

Şu’ûn-i hilkati teksîf edip yaratmaktan.

Yâ Râb, bu uğursuz gecenin yok mu sabâhı?

Mahşerde mi bîçârelerin, yoksa felâhı!

Nûr istiyoruz... Sen bize yangın veriyorsun!

“Yandık!” diyoruz... Boğmaya kan gönderiyorsun!

Esmezse eğer bir ezelî nefha, yakında,

Yâ Rab, o cehennemle bu tûfan arasında,

Toprak kesilip, kum kesilip Âlem-i İslâm;

Hep fışkıracak yerlerin altındaki esnâm !

Bîzâr edecek, korkuyorum, Cedd-i Hüseyn’i,

En sonra, salîb ormanı görmek Haremeyn’i!..

Bin üç yüz otuz beş senedir, arz-ı Hicâz’ın,

Âteşli muhîtindeki sûzişli niyâzın,

Emvâcı hurûş-âver olurken melekûta;

Çan sesleri boğsun da, gömülsün mü sükûta?

Sönsün de, İlâhî, şu yanan meş’al-i vahdet,

Teslîs ile çöksün mü bütün âleme zulmet?

Üç yüz bu kadar milyonu canlandıran îman

Olsun mu beş on sersemin ilhâdına kurban?

Enfâs-ı habîsiyle beş on rûh-i leîmin,

Solsun mu o parlak yüzü Kur’ân-ı Hakîm’in?

İslâm ayak altında sürünsün mü nihâyet?

Yâ Rab, bu ne hüsrândır, İlâhî, bu ne zillet?

Mazlûmu nedir ezmede, ezdirmede ma’nâ?

Zâlimleri adlin, hani, öldürmedi hâlâ!

Cânî geziyor dipdiri... Can vermede ma’sûm!

Suç başkasınındır da niçin başkası mahkûm?

Lâ-yüs’el’e binlerce suâl olsa da kurban;

İnsan bu muammalara dehşetle nigeh-ban!

Bu noktadan ne müheyyic fezâya doğru nazar!

Birer kanat iki sâhilde yükselen ovalar:

Nigâh uzandı mı bir kerre dûş-i sâhirine,

Hayâl uçup gidiyor başka âlemin birine!

Zemîne şimdi, o gündüz alev saçan,

Âfâk Ilık ılık döküyor bir havâ-yı istiğrâk.

Gülümsüyor yüzü artık muhît-i reyyânın,

Muhâtı, çünkü, semâdan inen bu çağlayanın.

Deminki samte bedel hande çınlıyor yer yer:

Gülümsüyor koca vâdî, gülümsüyor tepeler;

Gülümsüyor suyu tırmanmak isteyip öteden,

Uzun kürekli kayıklarla bir büyük yelken;

Gülümsüyor beriden gölgeler döküp Nîl’e,

Otel binâları etvâr-ı imtinânıyle;

Gülümsüyor kıyılardan beş altı hatve kadar,

İçerde, ipli sırıklarla işleyen kuyular;

Gülümsüyor suyu kırbayla aktaran fellâh ;

Gülümsüyor bunu ömründe görmeyen seyyâh;

Gülümsüyor çalılıklarla örtülen dereler;

Gülümsüyor sayısız tarlalarla meşcereler ;

Gülümsüyor karılar, başlarında topraktan

Güğüm kılıklı birer kap, dönerken ırmaktan;

Gülümsüyor derelerde balık tutan, çıplak,

Çoluk çocuk suyu kepçeyle aktarıp durarak...

Şimendüfer de meğer başka türlü bir şeymiş:

Hemen binip uçuyorsun... Aman bayıldığım iş!

Mesâfe kaydı, mekân kaydı bilmiyor insan;

Dakîkanın boyu: Sâ’at. Ne ihtisâr-ı zaman!

Evet, kucaklıyor eb’âdı berk olup nâgâh,

Harîtanın üzerinden nasıl geçerse nigâh!

Şehirlerin yapışık sanki hepsi birbirine:

Tutup da pencereden fırlatılsa bir iğne,

Düşer ya “tık” diye her halde mevkifin damına,

Ya şehrin ismi olan levhanın gelir camına!

Düdük sadâsına hasret kalır işitmezsin...

Bizimki durduğu yerde öter durur, miskin!

Kavurma zenbili yüklenmek i’tiyâdı da yok...

Nedir kâğıttaki, peynir mi? Açma koynuna sok...

Lokanta keyfine âmâde, istedikçe yanaş!..

Lisân da istemiyor: Bir işâret et, anlaş.

Yok öyle heybeye dirsek verip ımızganmak ;

Yataksa emre müheyyâ içerde... Hem ne yatak!

Uzandığın gibi dünyâdan insilâh ederek;

Dolaş semâları artık düşünde yelyepelek !

Doğduk, “Yaşamak yok size!” derlerdi beşikten;

Dünyâyı mezarlık bilerek indik eşikten!

Telkîn-i hayât etmedi asla bize bir ses;

Yurdun ezelî yasçısı baykuş gibi herkes,

Ye’sin bulanık rûhunu zerk etmeye baktı;

Mel’un aşı bir nesli uyuşturdu, bıraktı!

“Devlet batacak!” çığlığı beyninde öter de,

Millette bekâ hissi ezilmez mi ki? Nerde!

“Devlet batacak!” İşte bu öldürdü şebâbı;

Git yokla da bak, var mı kımıldanmaya tâbı?

Âfâkına yüklense de binlerce mehâlik ,

Batmazdı bu devlet, “Batacaktır!” demeyeydik.

Batmazdı, hayır batmadı, hem batmayacaktır;

Tek sen uluyan ye’si gebert, azmi uyandır.

Kâfî ona can vermeye bir nefha-i îman;

Davransın ümîdin, bu ne heybet, bu ne hirman?

Mâzîdeki hicranları susturmaya başla;

Evlâdına sağlam bir emel mâyesi aşla,

Allah’a dayan, sa’ye sarıl, hikmete râm ol...

Yol varsa budur, bilmiyorum başka çıkar yol.

Evet, mezârı o heykellerin uzaktı bana;

Şu var ki mün’atıf oldukça gözlerim o yana,

Gülümsüyor diyorum onların da çehreleri.

Gülümsüyor koca bir ma’bedin uzakta yeri.

Gülümsüyor sağa baktıkça karşıdan “Karnak”;

Gülümsüyor o sütunlar ki, Nîl’e müstağrak,

Zılâl-i ra’şe-nümâsıyle oynuyor emvâc.

Gülümsüyor, dağınık başlarında altın tâc,

Semaya fırça vuran hurmalar sevâhilden.

Oturmuş olduğum âsûde sath-ı mâilden,

Biraz yukardaki çardak biçimli gölgeliği,

Nasılsa görmek için kalkayım, dedim... Ne iyi!

Fransız, İngiliz, Alman, on üç kadar seyyâh,

Üçer beşer küme olmuşlar: İnliyor akdâh !

Birinciler gülüyor... Çünkü ceyb-i meşhûnu,

Yerinden oynatıyor kâinât-ı medyûnu.

“Sedan”, düşündürecek olsa olsa maskarayı...

Refâh unutturur insana en derin yarayı.

İkinciler gülüyor, hem de hakkıdır, gülecek;

Cihan bir emrine âmâde... “Öl!” desin, ölecek...

Tutuşturup bütün akvâmı karşıdan bakıyor!

Çelikle taş vuruşurken, herif çubuk yakıyor!

Üçüncüler gülüyor, çünkü zûr-i bâzûsu,

Ne derse “Doğru!” denen bir kefîl-i nâmûsu.

Beşer ki kuvveti bahşetmiyor henüz hakka;

Ne çâre var onu kuvvetle almadan başka?

Zebun musun? Yalınız ağlamak senin hakkın!..

Evet, bu sâha-i cûşun, bu cûş-i ezvâkın

İçinde ben, yalınız ben zavallı gülmüyorum...

Oturmuş ağlıyorum, ağlasam da ma’zûrum:

Vatan-cüdâ gibiyim ceddimin diyârında!

Ne toprağında şu yurdun, ne cûybârında,

Bir âşinâ sesi, yâhud bir âşinâ izi var!

Sadâma beklediğim aksi vermiyor ovalar.

Bileydim ey koca Şark, ey cihân-ı dûrâdur,

Senin nerendeki evlâdının nasîbi huzûr?

Başın belâlara girmiş; elin, kolun pâmâl,

İçinden esti ki bir gün hevâ-yı istiklâl?

Görür müyüm diye karşımda müslüman yurdu,

Bütün diyârını gezdim, ayaklarım durdu.

Yabancı sesleri geldikçe reh-güzârımdan,

Hep inkisâr-ı emel taştı rûh-i zârımdan!

Vatan-cüdâ olayım sînesinde İslâm’ın?

Bu âkıbet, ne elîm intikâmı eyyâmın!

Benim ki yaşlıyım artık, düşük kolum, kanadım;

Bu intikâmı çalışsın da alsın evlâdım.

Ey bunca zamandır bizi te’dîb eden Allah;

Ey âlem-i İslâm’ı ezen, inleten Allah!

Bizler ki senin va’d-i İlâhîne inandık;

Bizler ki bin üç yüz bu kadar yıl seni andık;

Bizler ki beşer bir sürü ma’bûda taparken,

Yıktık o zaman şirki, devirden ebediyyen;

Bizler ki birer hamlede evhâmı bitirdik,

Ma’bedlere Ma’bûd-i Hakîkî’yi getirdik;

Bizler ki senin ismini dünyâya tanıttık...

Gördükse mükâfâtını, yâ Rab, yeter artık!

Çektirmediğin hangi elem, hangi ezâdır ?

Her ânı hayâtın bize bir rûz-i cezâdır!

Ecdâdımızın kanları seller gibi akmış...

Maksatları dîninle berâber yaşamakmış.

Evlâdı da kurbân olacakmış bu uğurda...

Olsun yine, lâkin bu ışık yoksulu yurda,

Bir nûr-i nazar yok mu ki baksın bacasından?

Bir yıldız, İlâhî! Bu ne zulmet, bu ne zindan?

Hâlâ mı semâmızda geçen leyle-i memdûd?

Hâlâ mı görünmez o seher-pâre-i mev’ûd?

Ömrün daha en canlı, harâretli çağında,

Çalkanmadayız ye’s ile hirman batağında!

Kâm aldı cihan, biz yine ferdâlara kaldık...

Artık bize göster ki o ferdâyı: Bunaldık!

Bir emrine ecdâdı da, ahfâdı da kurban...

Olmaz mı bu millet daha te’yîdine şâyan?

Hüsran yine bîçârenin âmâlini sardı;

Âtîsi nigâhında karardıkça karardı.

Balkan’daki yangın daha kül bağlamamışken,

Bir başka cehennem çıkıversin... Bu ne erken!

Sokak deyin meselâ... Şimdi baktığım lügate

Mürâca’at yine lâzım mı? Lâzım elbette.

Evet, o bir helezondur ki kutru altı karış;

Ya tûlü ? Bilmiyorum, her ne söylesem yanlış.

Muvaffak olmanın imkânı yok ki tahmîne:

Biraz gidip dalıyor haydi evlerin birine!

Zamâne şi’rine benzer zemîn-i tertîbi:

Zalâm içinde mebâdîsi müntehâsı gibi.

Peki! Ne yapmalı çarpılmak istemezsen eğer?

Tekin değil mi nedir, pek acâibimsi bu yer?

Dilinde Besmele olsun, elinde Sûre-i Nûr,

Kesende sâde mühür... Kimse çarpamaz... Destûr!

Birinci hatve selâmet... İkinci hatve tamam...

Üçüncü hatveyi lâkin düşünmeden atamam...

Ne var mı? Ağzını açmış ki bir yaman uçurum,

Dalarsa “Cub!” diye insan, çıkar mı bilmiyorum!

Uzak dolaş! İyi, lâkin, alındı bir tümsek,

Ne atlayanda kalır diz, ne tırmananda bilek!

Kenarca gitmeli öyleyse... İhtimâli mi var?

Sağında, ağrısı tutmuş, çıkık karınlı duvar,

Solunda: Lâstiğe sâhip çıkan sakızlı çamur!

Durundu çâreyi buldum... Evet, olur mu olur:

Şu künbedin üzerinden beş altı taş sökerim,

Bataksa al, bu da batmaz, deyip deyip ekerim.

Demek; Hazîne-i Evkâf’a bir metin köprü

Binâsı terkedeceksin... Uzatma, haydi yürü!

Vasiyyetim size, ey zıplayıp geçen ahlâf,

Sakın şu kümbed-i feyyâzı etmeyin isrâf,

Günün birinde bataklık aşarsa köprümden,

Emîn olun size lâzımdır öyle bir ma’den.

Bir infîlâk-i safâdır ki yâr-ı cânımdır,

Sabâhı pek severim, en güzel zamânımdır.

Ridâ-yı leyli henüz açmamıştı dest-i semâ,

Sabâ da hâb-ı sükûndan ayılmamıştı daha,

Fezâ-yı rûhda aksetti, es-salâ-perdâz

Müezzinin dem-i mahmûru, bir hazîn âvâz.

İçimde cûş ederek lücce lücce istiğrâk ,

Ezanı beklemez oldum; açılmadan âfâk ,

Zalâmı sîneye çekmiş yatan sokaklardan

Kemâl-i vecd ile geçtim. Önümde bir meydan

Göründü; Fâtih’e gelmiştim anladım, azıcık

Gidince, ma’bede baktım ki bekliyor uyanık.

Sokuldum artık onun sîne-i münevverine ,

Oturdum öndeki maksûreciklerin birine.

Fakat cidâl-i hayâtın bütün bu gulgulesi ;

Kalanların acı, ölmüşlerin acıklı sesi;

Zaman zaman göğe yaprak nisâr eden eşcâr,

Zemin zemin yere kâlîçeler yayan ezhâr;

Bahâra karşı tuyûrun garîb nevhaları;

Şikâr, önünde vuhûşun mehîb sayhaları;

Bedâyi’iyle bahârân, şedâidiyle hazân,

Bu şi’r-i hilkati inşâd eder durur her ân:

Önünde boynunu bükmüş zavallı keşkülüne ,

Atardı beş para, onluk değilse bâri yine.

Aceb, nümûne-i ekvân olan bu, zâten ufak

Vücûdu, nâ-mütenâhî küçültecek olsak?

Küçüldü, farz edelim, oldu âkıbet zerre...

Görün, şu zerreyi tedkîk edin de bir kerre.

Nasıl hurûş ile kalbinde eyliyor daraban,

Avâlimiyle berâber şümûs-i bî-pâyân!

Semâlarında uçan aynı muttarid âhenk;

Denizlerinde gezen aynı sa’y-i rengârenk.

Bakın ki: Zerre de bir hîç olan vücûduyle,

Muvaffak olmadadır kâinâtı temsîle;

Görün ki: Zerreyi etmektedir cihan tanzîr.

Fakat bu bahr-i serâir ki mümteni’ takdîr,

Güneşte, gölgede, her yerde cûşa geldikçe,

Atar kenara şu yüksek meâli bir mevce:

Iydin bana dâim görünür levh-i kerîmi :

Mâzi-i tufûliyyetimin yâd-ı besîmi.

Hikâye bizleri te’yîde en güzel düstûr.

Süpürge sohbeti bitmez ki: Bahs-i dûrâdûr.

Sokak süpürmek için gelmedik ya bizler de!

* * *

– Biraz da kahveye çıksak... demiştiniz, nerde?

– Dolaştırıp sizi bir parça, gâlibâ yordum.

Uzak değil ma’amâfih...

– Yorulmadım, sordum.

– Şu dört yol ağzını tuttuk mu, korkmayın...

– A’lâ!

– Gözüktü işte!

– Aman nerde? Görmedim hâlâ...

– Görürsünüz, hele bir parça yaklaşın yanına...

– Bu, kahve... öyle mi? Yâhu! Nedir bu? Vay canına!

Bizim “Düyûn-i Umûmiyye”den de heybetli!

Ne var ki, öyle sevimsiz değil bunun şekli.

– Bırak şu heykel-i iflâsı! Yok mu başka misâl?

– Bırakmadık mı, fakat anlıyor mu istiskâl?

Demiş çocuk: “Baba, artık ateh getirmişsin!”

Hayâsız oğlana bîçâre ihtiyar ne desin:

“O kendi geldi ayol, ben getirmedim yoksa!”

Bu iş de tıpkı o... Kim “Gel” demişti menhûsa ?

Bırakmak isteyedur sen, bırakmıyor ki seni...

Nasıl! Ödünç alarak bol tutar mısın keseni?

– Dalıp da milletin âlâm-ı bî-nihâyesine,

Çevirme bahsi, birâder, yılan hikâyesine!

Tenezzüh etmeye çıktık, unutma...

– Doğru, evet!

Bu, kahve... öyle mi? Lâkin hakîkaten hayret!

Fezâ içinde fezâ... Bir harîm-i nûrânûr,

Ki âsûmân-ı kerîminde bin güneş manzûr!

Ne selsebîl-i ziyâ karşımızda cûşa gelen,

Ziyâ değil, seherin rûhudur taşıp dökülen.

Leyâle karşı o tûfân-ı fecri görmelisin:

Hudâ bilir şaşırırsın, donar kalır hissin!

Neden böbürleneyim, ben de öyle oldumdu;

Ziyânın ölçüsü aklımda, çünkü, bir mumdu.

Bizim hesâb ile milyonlar oynuyor arada...

İdâre kandili mikyâsı pek güdük burada!

Gözüm kamaştı bidâyette, döndü durdu başım;

Rezîl olurdum eğer olmasaydı arkadaşım.

Ne bastığım yeri gördüm, ne gittiğim tarafı;

Nasıl yıkılmayabildim, bu işte en tuhafı!

Tuhaf değil, düşüyorken yetişti iskemle;

Genişçe bir nefes aldım çekip ilişmemle.

Bakınmak istedim etrâfa, anladım pek zor:

Asılmış enseme hâin kafam, kımıldamıyor!

Hayır! İnâdının esbâbı yok değil, varmış;

Ben anlamazmışım amma o çok şey anlarmış:

Meğerse da’vet edermiş bizim fesin ibiği,

O yıldırım gibi enzârı bir siperden iyi!

Karârı bende kılarmış yığınla berk-i nigâh,

Uzak, yakın nereden çaksa... Hem ma’âzallâh,

Zemîne sarkamasaymış... Tutup da püskülümü;

Tepemde kışlayacakmış... Görür müsün ölümü!

Demek ki: Hiç daha fes girmemiş bu memlekete...

Bizimkiler ne giyermiş, külâh mı? Elbette!

Çenemle gömleğimin irtibâtı bir aralık,

Çözülmesiyle, kafam şöyle doğrulup azıcık,

Ne var ne yok diye etrâfı etti istikşâf.

Civârı yoklayadursun bizim alık keşşâf ;

İlerde bir masa gördüm, dedim ki arkadaşa:

– Biraz siperde otursak... Geçer miyiz o başa?

– Neden?

– Görülmeyi sevmem de...

– Pek güzel, gidelim...

Benim de vahdete kesretten az değil meylim.

– Son zamanlarda hükûmet, şımarık bir deliyi,

Götürür bir yere vâlî diye bağlar.

– Ne iyi!

– Herifin ilk işi “Tekmil hocalar gelsin!” der.

Ki tabî’î bu adamlar da icâbetle gider.

Önce tebrîk ile takdîm için az çok durulur;

Sonra “meclis” denilir, bir koca dîvan kurulur.

Şimdi kürsîye abansın da senin Vâlî Bey,

Nutka gelsin mi adam zannederek kendini?..

– Eyy?

Ne demiş?

– Yok, ne geğirmiş diye sor! Ma’nâsız

Bir yığın râbıta müştâkı perâkende lâfız,

Bir etek yâve saçar, bir sürü cinnet savurur;

Bu da yetmez gibi peştahtaya üç kerre vurur,

Der ki:

“Yirminci asır, fenlere zihniyyetler

Verebilmekle tebellür ve tefâhürler eder.

Vâkıâ hâlet-i rûhiyyesi var akvâmın;

Bu prensiple, fakat, ma’şeri pek i’zâmın ,

Belki ferdiyyeti sarsar biraz aksü’l-ameli ...

Sâde şe’niyyet-i a’sârı durup dinlemeli.

İctihâdî galeyanlar da mühimdir ya, asıl,

İktisâdî cereyanlardır olan müstahsil.

Bunu te’mîn edemezlerse nihâyet hocalar,

İskolâstikle sanâyi’ yola gelmez, bocalar.

İlk adımdır, atacaktır bunu elbette ilim;

Parprensip, gelin, ıslâh-ı medâris diyelim.”

– Parprensip mi? Bayıldım be!

– Fransızcama mı?

Ya heriften de mi eşşek sanıyordun İmam’ı?

– Birden eşşek deme, bîçâre henüz müsvedde ...

Ne yetişkinleri var, dursun o sağlam şedde.

– Hangi müsvedde? Ne müsveddesi? Bir bilmece ki...

– Merkebin...

– Ey?

– Mütekâmil soyu olmaz mı?

– Peki?

– İşte hilkatten o sûrette çıkarken beyazı;

Böyle birdenbire müsvedde de fırlar ba’zı!

Neyse geç fıkraya.

– Nerdeydik? Evet, şimdi, nutuk

Biter amma yayılır meclise bir durgunluk.

– Çünkü imlâya gelir herze değil duyduğu şey!

– Sonra kalkar hocalardan biri, der:

“Vâlî Bey,

Şu hitâbeyle tavanlardan uçan efkârı,

Tutamazlarsa küçük görmeyiniz huzzârı.

Siz ki yirminci asırlardasınız, baksanıza,

Bizim on dördüne dün basmış olan asrımıza!

Altı yüz yıl mı, evet, tam o kadar lâzım ki,

Kâbil olsun o büyük nutkunuzun idrâki.

Sâde “ıslâh-ı medâris” mi ne, bir şey dediniz...

Onu anlar gibi olduksa da îzâh ediniz:

Acabâ hangi zarûret sizi sevketti buna?

Ya fesâd olmalı meydanda ki ıslâh oluna.

Bunu bir kerre kabûl eylemeyiz, reddederiz.

Sonra, bîçâre medâris o kadar sâhibsiz

O kadar baştan atılmış da o hâliyle yine,

Düşüyor, kalkıyor amma gidiyor hizmetine.

Halkın irşâdı mıdır maksad-ı te’sîsi? Tamam:

Şehre müftî veriyor, minbere, mihrâba imam,

Hutabânız oradandır, oradan vâiziniz;

Oradandır hocanız, kayyiminiz, hâfızınız.

Adli tevzî’ edecek hâkime fıkh öğreten o;

Hele köy köy dolaşıp köylüyü insân eden o.

Şimdi bir mes’ele var arz edecek, çünkü değer:

Bunların hepsine az çok yetişen medreseler,

Bir zaman müftekır olmuş mu aceb hârice? Yok.

İyi amma, a beyim, şöyle bakınsak, bir çok,

Bir alay mekteb-i âlî denilen yerler var;

Sorunuz bunlara millet ne verir? Milyonlar.

Şu ne? Mülkiyye. Bu? Tıbbiyye: Bu? Bahriyye. O ne?

O mu? Baytar. Bu? Zirâ’at. Şu? Mühendishâne.

Çok güzel, hiçbiri hakkında sözüm yok; yalnız,

Ne yetiştirdi ki şunlar acaba? Anlatınız.

İşimiz düştü mü tersâneye, yâhud denize,

Mutlakâ âdetimizdir, koşarız İngiliz’e.

Bir yıkık köprü için Belçika’dan kalfa gelir;

Hekimin hâzıkı bilmem nereden celbedilir.

Meselâ büdce hesâbâtını yoktur çıkaran...

Hadi mâliyyeye gelsin bakalım Mösyö Loran.

Hani tezgâhlarınız nerde? Sanâyi’ nerde?

Ya Brüksel’de, ya Berlin’de, ya Mançester’de!

Biz ne müftî, ne imam istemişiz Avrupa’dan;

Ne de ukbâda şefâ’at dileriz Rimpapa’dan.

Siz gidin bunları ıslâha bakın peyderpey;

Hocadan, medreseden vazgeçiniz, Vâlî Bey!”

* * *

Ya sen nesin? Mütevekkil! Yutulmaz artık bu!

Biraz da saygı gerektir... Ne saygısızlık bu?

Hudâ’yı kendine kul yaptı, kendi oldu Hudâ;

Utanmadan da “tevekkül” diyor bu cür’ete... Ha?

Yehûd Üzeyr’e, Nasârâ Mesih’e, ibnu’Ilâh

Demekle unsur-i tevhîd olur giderse tebâh;

Senin bu kopkoyu şirkin sığar mı îmâna?

“Tevekkül” öyle “tahakküm” demek mi Yezdân’a?

Kimin hesâbına inmiş, düşünmüyor, Kur’ân...

Cenâb-ı Hak çıkacak, sorsalar, muhâtab olan!

Bütün evâmire i’lân-ı harb eden şu sefîh ,

Mükellefiyyeti Allah’a eyliyor tevcîh!

Artık ey millet-i merhûme, sabâh oldu uyan!

Sana az geldi ezanlar, diye ötsün mü bu çan?

Ne Araplık, ne de Türklük kalacak, aç gözünü!

Dinle Peygamber-i Zîşân’ın ilâhî sözünü.

Türk Arab’sız yaşamaz. Kim ki “Yaşar” der, delidir!

Arab’ın, Türk ise hem sağ gözü, hem sağ elidir.

Veriniz başbaşa... Zîrâ sonu hüsrân-ı mübîn:

Ne Hilâfet kalıyor ortada billâhi, ne din!

“Medeniyyet!” size çoktan beridir diş biliyor;

Evvelâ parçalamak, sonra da yutmak diliyor.

Arnavutlar size ibret olacakken, hâlâ,

Ne bu şûrîde siyâset, ne bu fâsid da’vâ?

Görmüyor gittiği yanlış yolu, zannım, çoğunuz...

Size rehberlik eden haydudu artık kovunuz!

Bunu benden duyunuz, ben ki evet, Arnavud’um...

Başka bir şey diyemem... İşte perîşan yurdum!..

– Demek ki: Câmi’i kurbündeyiz Süleymân’ın.

– “Demek” de var mı ya? Karşında!

– Lâkin insânın,

Nasıl kararmada mâzîye tırmanan nazarı!

Bugün, bizim tepemizden bakan şu âsârı,

Sıyânet eylemeden âciziz, değil yapmak...

– Hakîkat öyle! Şu ma’bed nedir? Şu haşmete bak!

– Bırak ki câmi’i, dünyâda olmaz öyle eser,

Fakat nedir şu heyâkil, nedir şu medreseler!

Uzaktan andırıyorlar nitâk-ı sîmîni ,

Ki sarmak isteyerek vahdetin nedîmesini,

Atılmış üç tarafından kemend olup beline;

Fakat değil beli, dâmânı geçmemiş eline!

Beşer değil mi? Teâlî de etse irfânı,

Nasıl kucaklayabilsin harîm-i Yezdân’ı?

Evet, medâris, o vahdet-serây-ı muhteşemin

Önünde: Hürmetidir dîne her zaman ilmin.

Bütün şu kubbelerin mevce mevce silsilesi:

Huzûr-i Hak’ta kapanmış sücûd kâfilesi!

– Bugün de öyle mi lâkin?

– Değilse, kimde kusûr?

Bu nâ-halefliği biz yapmışız; selef ma’zûr.

Oyup, sıçan gibi, her dört adımda bir kemeri,

Deden mi açmış o miskin kılıklı kahveleri?

Hayır, deden sana, bak, hastahâneler yapmış!

Yanında Mekteb-i Tıbbiyye’ler, neler yapmış!

Şu gördüğün kocaman kütle yok mu? Dârü’t-Tıb.

– Demek bu medrese, Tıbbiyye Mektebi’ydi?..

– Ayıp!

– Ayıp nedir?

– Bunu olsun görüp de bilmemeniz...

– Bakılsa öyle... Fakat “Bilmeyin!” diyen yine siz!

– Tabâbetin o kadar muhteremdi mevki’i ki:

Birer tabîb-i fünûn-âşinâ çıkar, eski

Müderrisînimizin en güzîde efrâdı.

Yazık, o nesl-i kerîmin vefâsız evlâdı,

Bırakmış öylece, hiç bakmamış müesseseye;

Neler görür neler insan, girince medreseye!

Dolaşmak isteyerek daldığım olur ba’zı:

Adım başında asırlarca sa’yin enkâzı,

Takılmamak, hani, kâbil değil ayaklarına!

Nazar nüfûz edecek olsa hangi bir yığına:

Ya bir müdekkıkin esrâr-ı târumârı defîn;

Ya bir müşerrihin âsârı saklı... Hem ne hazîn!

Çamurda saplı, geniş rahleler bütün mermer...

Demek: Muallimi teşrîhi vermemiş ezber;

Kitâb-ı na’şı serip taşların uzunluğuna,

Açıp açıp okumuş karşısında, bulduğuna.

Bugün, o rahlelerin kendi na’ş olup yatıyor;

Üzerlerinde bekârlar fasulye kaynatıyor!

Ömer, tevekkülü elbet bilirdi bizden iyi...

Ne yaptı “Biz mütevekkilleriz” diyen kümeyi?

Dağıttı, kamçıya kuvvet, “Gidin, ekin!” diyerek.

Demek: Tevekkül eden, önce mutlaka ekecek;

Demek: Tevekküle pek sığmıyormuş, anladın a!

Sinek düşer gibi düşmek şunun bunun kabına...

Bakın ne hâle getirmiş ki cehlimiz dîni:

Hurâfeler bürümüş en temiz menâbi’ini.

Değil hakâikı Şer’in, bugün, bedîhiyyât

Bilâ-münâkaşa ikrâr olunmuyor... Heyhât!

Kitâb’ı, Sünnet’i, İcmâ’ı kaldırıp attık;

Havâssı maskara yaptık, avâmı aldattık.

Yıkıp Şerîat’i, bambaşka bir binâ kurduk;

Nebî’ye atf ile binlerce herze uydurduk!

O hâli buldu ki cür’et: “Yecûzu fi’t-tergîb...”

Karâr-ı erzeli fetvâ kesildi!.. Hem ne garîb,

Hadîsi vaz’ediyorken sevâb uman bile var!

Sevâbı var mı imiş bir zaman gelir, anlar!

Cihânı titretiyorken nidâ-yı “Men kezebe...”

İşitmiyor mu, nedir, bir bakın şu bî-edebe :

Lisân-ı pâk-i Nebî’den yalanlar uyduruyor:

Sıkılmadan da “Sevâb işledim” deyip duruyor!

Düşünmedin mi girerken Şerîat’in kanına?

Cinâyetin kalacak zanneder misin yanına?

Sevâb ümid ediyor ha! Deyin ki nâmerde;

“Sevâbı sen göreceksin huzûr-i mahşerde!

Tepende gezdirecek ra’d-ı intikâmını Hak,

Ki yıldırımları beyninde kaynayıp duracak.

Yakandan inmeyecek dest-i kahrı hüsrânın...

Nasıl iner ki, önünden kaçıp da nîrânın ,

Civâr-ı nûr-i nübüvvette mültecâ bulsan;

Bu türlü kurtuluş imkânı yok ya... Kurtulsan;

Şu izdihâmın elinden -ki belki bir milyar

Nüfûs-i hâsiredir - kaçmak ihtimâli mi var?

Bugün fesâdına kurbân olan zavallıların

Vebâli boynuna yüklenmesin mi, yoksa, yarın?

Kolay mı ümmeti ıdlâl edip sefîl etmek?

Kolay mı dîni hurâfât içinde inletmek?

Niçin Kitâb-ı İlâhî’yi pâyimâl ettin?

Niçin Şerîat’i murdâr elinle kirlettin?

Çıkıp tepinmeye yok muydu başka bir sâha?

Nedir bu salladığın çifte, Kâ’betu’llâh’a?

Herif! Şu millet-i ma’sûmeden ne isterdin,

Ki doğru yol diye tuttun, dalâli gösterdin!”

***

Beş-on gün oldu ki, mu’tada inkıyâd ile ben

Sabahleyin çıkıvermiştim evden erkenden.

Bizim mahalle de İstanbul’un kenârı demek:

Sokaklarında gezilmez ki yüzme bilmeyerek!

Adım başında derin bir buhayre dalgalanır,

Sular karardı mı, artık gelen gelir dayanır!

Bir elde olmalı kandil, bir elde iskandil ,

Selâmetin yolu insan için bu, başka değil!

Elimde bir koca değnek, onunla yoklayarak,

Önüm adaysa basıp, yok, denizse atlayarak,

Ayakta durmaya elbirliğiyle gayret eden,

Lisân-ı hâl ile amma rükûa niyyet eden

O sâlhurde, harab evlerin saçaklarına,

Sığınmış öyle giderken, hemen ayaklarına

Delîlimin koca bir şey takıldı...

Baktım ki: Genişçe bir küfe yatmakta, hem epey eski.

Bu bir hamal küfesiymiş... Aceb kimin? Derken;

On üç yaşında kadar bir çocuk gelip öteden,

Gerildi, tekmeyi indirdi öyle bir küfeye:

Tekermeker küfe bîtâb düştü tâ öteye.

– Benim babam senin altında öldü, sen hâlâ

Kurumla yat sokağın ortasında böyle daha!

O anda karşıki evden bir orta yaşlı kadın

Göründü:

– Oh benim oğlum, gel etme kırma sakın!

Ne istedin küfeden, yavrum? Ağzı yok dili yok,

Baban sekiz sene kullandı... Hem de derdi ki: “Çok

Uğurlu bir küfedir, kalmadım hemen yüksüz...”

Baban gidince demek kaldı âdetâ öksüz!

Onunla besleyeceksin ananla kardeşini.

Bebek misin daha öğrenmedin mi sen işini?”

Dedim ki ben de:

– Ayol dinle annenin sözünü!

Fakat çocuk bana haykırdı ekşitip yüzünü:

– Sakallı, yok mu işin? Git cehennem ol şuradan!

Ne dırlanıp duruyorsun sabahleyin oradan?

Benim içim yanıyor: Dağ kadar babam gitti...

– Baban yerinde adamdan ne istedin şimdi?

Adamcağız sana, bak hâl dilince söylerken...

– Bırak hanım, o çocuktur, kusûra bakmam ben...

Adın nedir senin oğlum?

– Hasan.

– Hasan, dinle.

Zararlı sen çıkacaksın bütün bu hiddetle.

Benim de yandı içim anlayınca derdinizi...

Fakat, baban sana ısmarlayıp da gitti sizi.

O, bunca yıl çalışıp alnının teriyle seni

Nasıl büyüttü? Bugün, sen de kendi kardeşini,

Yetim bırakmayarak besleyip büyütmelisin.

– Küfeyle öyle mi?

– Hay hay! Neden bu söz lâkin?

Kuzum, ayıp mı çalışmak, günah mı yük taşımak?

Ayıp: Dilencilik, işlerken el, yürürken ayak.

– Ne doğru söyledi! Öp oğlum amcanın elini...

– Unuttun öyle mi? Bayramda komşunun gelini:

“Hasan, dayım yatı mekteplerinde zâbittir;

Senin de zihnin açık... Söylemiş olaydık bir...

Koyardı mektebe... Dur söyleyim” demişti hani?

Okutma sen de hamal yap bu yaşta şimdi beni!

Söz anladım ki uzun, hem de pek uzun sürecek;

Benimse vardı o gün pek çok işlerim görecek

Bıraktım onları, saptım yokuşlu bir yoldan.

Ne oldu şimdi aceb, kim bilir, zavallı Hasan?

Korkma, sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak;

Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak.

O benim milletimin yıldızıdır, parlayacak;

O benimdir, o benim milletimindir ancak!

Çatma, kurban olayım, çehreni ey nazlı hilâl!

Kahraman ırkıma bir gül... Ne bu şiddet bu celâl?

Sana olmaz dökülen kanlarımız sonra helâl;

Hakkıdır, Hakk’a tapan, milletimin istiklâl.

Ben ezelden beridir hür yaşadım, hür yaşarım.

Hangi çılgın, bana zincir vuracakmış? Şaşarım!

Kükremiş sel gibiyim: Bendimi çiğner, aşarım;

Yırtarım dağları, enginlere sığmam taşarım.

Garb’ın âfâkını sarmışsa çelik zırhlı duvar;

Benim îman dolu göğsüm gibi serhaddim var.

Ulusun, korkma! Nasıl böyle bir îmânı boğar,

“Medeniyyet!” dediğin tek dişi kalmış canavar?

Arkadaş! Yurduma alçakları uğratma sakın;

Siper et gövdeni, dursun bu hayâsızca akın.

Doğacaktır sana va’dettiği günler Hakk’ın...

Kim bilir, belki yarın, belki yarından da yakın.

Bastığın yerleri “Toprak!” diyerek geçme, tanı!

Düşün altındaki binlerce kefensiz yatanı.

Sen şehîd oğlusun, incitme, yazıktır, atanı:

Verme, dünyâları alsan da, bu cennet vatanı.

Kim bu cennet vatanın uğruna olmaz ki fedâ?

Şühedâ fışkıracak toprağı sıksan, şühedâ!

Cânı, cânânı, bütün vârımı alsın da Hudâ,

Etmesin tek vatanımdan beni dünyâda cüdâ.

Rûhumun senden İlâhî şudur ancak emeli:

Değmesin ma’bedimin göğsüne nâ-mahrem eli;

Bu ezanlar -ki şehâdetleri dînin temeli-

Ebedî, yurdumun üstünde benim inlemeli.

O zaman vecd ile bin secde eder -varsa- taşım;

Her cerîhamdan, İlâhî, boşanıp kanlı yaşım,

Fışkırır rûh-i mücerred gibi yerden na’şım!

O zaman yükselerek Arş’a değer, belki, başım.

Dalgalan sen de şafaklar gibi ey şanlı hilâl!

Olsun artık dökülen kanlarımın hepsi helâl.

Ebediyyen sana yok, ırkıma yok izmihlâl:

Hakkıdır, hür yaşamış, bayrağınım hürriyyet;

Hakkıdır, Hakk’a tapan, milletimin istiklâl.

***

Nasılsa bir gece bir düş görür bizim yolcu;

Sabâhı bekleyemez, yok ya hâinin orucu;

Uyandırır ne kadar köylü varsa, der: Çabucak,

Gidin bulun bana bir şöyle zorlu düş yoracak.

Çarıkçı Emmi’yi sağlık verir cemâ’at de,

– Fakat sahurda yatar, kalkamaz bu sâ’atte.

Biraz sabırlı olun...

– Şimdi isterim, gelecek:

Ben öyle bekleyemem, kalkamaz demek ne demek?

Çarıkçı Emmi gelen halkı uğratır kapıdan.

İkinci def’a gelirler:

– Ocağına düştük, aman,

Herif lâf anlamıyor, gel de sonra yat, haydi!

– Sabah sabah bu ne düştür be? Görmez olsaydı!

Henüz yatağıma uzandım... Bakındı aksiliğe...

Gebermediydi ya!

– Sen git de söz geçir deliye!

Ne söylesen kızıyor... Hak şaşırtmasın kulunu.

Adamcağız çıkar evden, tutar köyün yolunu,

Ki uyku sersemi tak der zavallının canına;

Düşer gelince nihâyet Kır Ağsı’nın yanına.

– Aman be emmi!

– Ne var!

– Düş yorar mısın?

– Be adam,

Biraz nefesleneyim, dur ki, yorgunum...

– Duramam.

– Neden?

– Fenâma gider beklemek de...

– Vah! Vah! Vah!

– Bilir misin ki ne gördüm...

– Hayırdır inşallah!

– Yemek yiyip yatıverdim, tamam yarıydı gece,

Bir öyle hayvana bindim ki, seçmedim iyice.

– Peki, o bindiğin at mıydı, anlasak, neydi?

– Bilir miyim? Yalınız dört ayaklı bir şeydi...

Katır mı desem? Eşek mi desem?

Öküz mü desem? İnek mi desem?

Al at mı desem? İdiç mi desem?

Koyun mu desem? Çepiç mi desem?

– Güzel!

– Biraz yürüdük...

– Geçtiğin nasıl yerdi?

– Nasıl mı yerdi?.. Unuttum, görür müsün derdi?

Yokuş mu desem? İniş mi desem?

Uzun mu desem? Geniş mi desem?

Çorak mı desem? Çayır mı desem?

Sulak mı desem? Hayır mı desem?

– Tamam! İlerde ne gördün?

– İlerde bir kocaman,

Karaltı vardı...

– Peki, ismi yok mu?

– Bilmem, aman!

Ağaç mı desem? Kütük mü desem?

Duvar mı desem? Höyük mü desem?

Ağıl mı desem? Hamam mı desem?

Yıkık mı desem? Tamam mı desem?

– Ya sonra?

– Karşıma, baktım, dikildi...

– Kim?

– Bir adam...

– Tanıştınız mı?

– O bilmem tanır mı, ben tanımam...

Babam mı desem? Kızım mı desem?

Hasım mı desem? Hısım mı desem?

Çıfıt mı desem? Gâvur mu desem?

Şudur mu desem? Budur mu desem?

– Uzatma, sen buluyorsun belânı Allah’tan...

Bu: Elde bir; yalınız pek seçilmiyor ne zaman...

Bugün mü desem? Yarın mı desem?

Uzak mı desem? Yakın mı desem?

Yazın mı desem? Güzün mü desem?

Güzün mü desem? Yazın mı desem?

Bizim çocuk yaramaz, evde dinlenip durmaz;

Geçende Fâtih’e çıktık ikindi üstü biraz.

Kömürcüler kapısından girince biz, develer

Kızın merakını celbetti, dâimâ da eder:

O yamrı yumru beden, upuzun boyun, o bacak,

O arkasındaki püskül ki kuyruğu olacak!

Hakîkaten görecek şey değil mi ya? Derken,

Dönünce arkama, baktım: Beş on adım geriden,

Belinde enlice bir şal, başında âbânî ,

Bir orta boylu, güler yüzlü pîr-i nûrânî ;

Yanında koskocaman bir küfeyle bir çocucak,

Yavaş yavaş geliyorlar. Fakat tesâdüfe bak:

Çocuk, benim o sabah gördüğüm zavallı yetîm...

Şu var ki, yavrucağın hâli eskisinden elîm :

Cılız bacaklarının dizden altı çırçıplak...

Bir ince mintanın altında titriyor, donacak!

Ayakta kundura yok, başta var mı fes? Ne gezer!

Düğümlü, alnının üstünde sâde bir çember.

Nefes değil, o soluklar, kesik kesik feryâd;

Nazar değil o bakışlar, dümû’-i istimdâd.

Bu bir ayaklı sefâlet ki yalnayak, baş açık;

On üç yaşında buruşmuş cebîn-i sâfı, yazık!

Âtîyi karanlık görerek azmi bırakmak...

Alçak bir ölüm varsa, emînim, budur ancak.

Dünyâda inanmam, hani görsem de gözümle:

Îmânı olan kimse gebermez bu ölümle:

Ey dipdiri meyyit! “İki el bir baş içindir”

Davransana... Eller de senin, baş da senindir!

His yok, hareket yok, acı yok... Leş mi kesildin?

Hayret veriyorsun bana... Sen böyle değildin.

Kurtulmaya azmin, niye bilmem ki, süreksiz?

Kendin mi senin, yoksa ümîdin mi yüreksiz?

Âtîyi karanlık görüvermekle apıştın!

Esbâbı elinden atarak ye’se yapıştın!

Karşında ziyâ yoksa, sağından, ya solundan,

Tek bir ışık olsun buluver... Kalma yolundan.

Âlemde ziyâ kalmasa, halk etmelisin, halk!

Ey elleri böğründe yatan, şaşkın adam, kalk!

Herkes gibi dünyâda henüz hakk-ı hayâtın

Varken, hani herkes gibi azminde sebâtın ?

Ye’s öyle bataktır ki: Düşersen boğulursun.

Ümmîde sarıl sımsıkı, seyret ne olursun!

Azmiyle, ümîdiyle yaşar hep yaşayanlar;

Me’yûs olanın rûhunu, vicdânını bağlar

Lâ’netleme bir ukde-i hâtır ki: Çözülmez...

En korkulu cânî gibi ye’sin yüzü gülmez!

Mâdâm ki alçaklığı bir, ye’s ile şirkin ;

Mâdâm ki ondan daha mel’un, daha çirkin

Bîr seyyie yoktur sana; ey unsur-i îman,

Nevmîd olarak rahmet-i mev’ûd-i Hudâ’dan,

Hüsrâna rızâ verme... Çalış... Azmi bırakma;

Kendin yanacaksan bile, evlâdını yakma!

– Aman, şu ma’bed-i feyyâzın ihtişâmına bak:

Bakar bakar doyamam: Âşık olmuşum mutlak!

– Hakîkaten doyamaz dîdeler melâhatine...

Fakat yabancılar üşmüş civâr-ı ismetine!

Nedir harîmine yerleşmek isteyen şu salaş

Hüviyyetinde yığınlar ki hep birer kallâş !

– Evet, zemîni uzaktan görüp bayılmışlar;

Yavaş yavaş sokulup sonradan yayılmışlar!

– O halde şimdi ayılmak gerektir Evkâf’a ...

– Ayıldı farz edelim... Yığmadıkça bir tarafa,

Şu gördüğün kara taşlar kadar kesîf altın,

Nasıl temizleyebilsin, nasıl yıkıp çıksın?

– Hayır, kapatmalıdır “Câmi’in!” deyip kemeri;

Birer birer yıkılır az zamanda kendileri.

– Nasıl kapatmalı?

– Gâyet kolay: “Şu meydanlık,

Ki yol geçen hanı olmuştu, avludur artık;

Bu avludan geçecekler namaz için geçecek.”

Deyip kapatmalı!

– Yâhu, akıllısın gerçek!

– Geçende yıkmaya kalkıştılardı mahfili ya!

– Demek ki zır deli bunlar!

– Sorar mısın? Deli ya!

Delirmedikçe bir insan nasıl varır eli de,

Kıyar şu mahfile, yâhud şu muhteşem geçide?

“Bizim de var medeniyyetle âşinâlığımız...

Hem eskidir...” diyebilmek için dayandığımız,

Yegâne hüccet-i sengîni yırtacaklar da,

Sıkılmadan gezecekler “geniş” sokaklarda!

– “Sıkılmadan” diye bir nükte salladın... Lâkin,

Yerinde oldu...

– Değil, sende anlayış keskin!

– Ben anlamam ya, fakat pek değerli olsa gerek...

Hakîkaten şu geçit çok güzel midir?

– Ne demek!

Sahîfeler yazıyor, belki, fenn-i mi’mârî,

O, meyl-i nâz ile mahmûr dîdeler-vârî,

Biraz meyilli bakan, ma’berin güzelliğine...

– Kemer de öyle muvâfık mıdır aceb fenne?

– Ne söyledin?

– Şu atılmış verev kemer iyi mi?

– Fünûn-i hendesenin var ya bir de “tersîmî ”

Denen usûlü ... Onun mâhirâne tatbîki.

– Demek ki: Hayli mühimdir bunun da tedkîki.

– Senin gözün iyidir... Kaç muvakkıtin sa’ati?

Düzelteyim şunu... Dur, dur... Kurulmamış zâti.

– Birinde on buçuk olmuş, birinde üç...

– Ne güzel!

Zaman içinde zaman... Yoktu böyle şey evvel.

– Büyük kusûr idi lâkin...

– Hakîkat öyle idi:

Kamer hesâbı, güneş devri, sonra, mîlâdî,

Deyip de üç yılı ezber bilen zekî millet,

Durur mu hiç yalınız bir sa’atle? Durmaz, evet!

– Nasıl şu banka güzel bir binâ mı?

– Pek o kadar

Fenâ değilse de, nisbetle, bir biçimli duvar

Mesâbesinde kalır câmi’in yanında...

– Garib!

Benim gözümle bakarsan: Ne muhteşem! Ne mehîb!

– O başka... Sorsalar üslûb için “şudur” denemez.

Asâlet olmalı san’atte evvelâ... Bu: Melez!

Hayır, melez de değil... Belki birçok üslûbun

Halîta hâli ki, tahlîle kalkışılsa: Uzun!

Necîb eser arıyorsan: Sebîle bak, işte...

Taşıp taşıp dökülürken o şi’r-i berceste,

Safâ-yı fıtratı şâhid ki: Tertemiz aslı;

Damarlarında yüzen kan da, can da Osmanlı!

Görüp bu cûşiş-i san’atte rûh-i ecdâdı,

Biraz sıkılmalı şehrin sıkılmaz evlâdı!

– Sıkılmak, eski adamlarda nâdiren görülen

Bir ibtilâya denirmiş ki, şimdi geçti!

– Neden?

– Değişti hâlet-i rûhiyye, çünkü asra göre...

– Aman şu “hâlet-i rûhiyye” bir de “mefkûre ”

Ayıp değil ya, gıcıklar benim sinirlerimi!

– Niçin sinirleniyorsun? Ta’assubun yeri mi?

Biraz değişmeli artık bu eski zihniyyet...

“Lisâna hiç yenilik sokmayın!” demek: Cinnet.

– Hayır, ta’assub eden yok... Şu var ki: Îcâbı

Tahakkuk etmeli bir kerre; bir de, erbâbı

Eliyle olmalı matlûb olan teceddüdler...

Düşün ki böyle midir bizde?

– Şüphesiz.

– Ne gezer!

Delîli: Kendi sözündür...

– Kimim, benim mi?

– Evet!

– Ne söylemiştim? Unuttum...

– Canım şu “zihniyyet!”...

– Beğenmedin mi? Fransızca yok mu “mantalite”?

Onun mukâbili...

– Zâten budur ya dert işte!

Tasarrufâtını aynen alırsak İngiliz’in,

Fransız’ın, ne olur hâli, sonra, şîvemizin?

Lisânın olmalıdır bir vakâr-ı millîsi,

O olmadıkça müyesser değil teâlîsi.

– Biraz muhâfazakârânedir ya şimdi bu da...

– Evet, muhâfazakârım... Bilir misin, bu moda

Te’ammüm etmeye başlarsa...

– Başlasın! Ne olur?

– İler tutar yeri kalmaz; lisânımız bozulur.

Bugün ne maskara olmuşsa milletin kılığı;

Lisan da öyle olur!

– Anlamam inatçılığı...

– Bilir misin bu garîb ümmetin nedir hâli?

“Yehâfü” sıygasının çıngıraklı i’lâli !

– Nasıl, nasıl?

– Hele sabret: “Yehâfü aslından...”

Deyip de ezbere birçok ibâreler okutan

Hocam, hitâma yakın devresinde i’lâlin;

Meyân-ı kafiye-dârında çifte “fi’l-hâl”in

Okur dururdu, bu bir an’aneydi besbelli:

“Kaçan ki sâkin olur vav, onun da mâ-kabli

Hurûf-i sâlimede harf-i gayr-i sâkin olur;

O vâvı müttefikan meddeder imiş cumhûr ...

O halde, biz dahi ettik: Yehâfü oldu”... Evet!

Ne yapsa Avrupa, bizlerce asl olan hareket:

“O halde, biz dahi yaptık!” deyip hemen taklîd.

Bu türlü bir yenilikten ne hayr edersin ümîd?

– Fakat “yehâfü”nün i’lâli amma güçmüş ha!

– Bu, ihtisârı onun, çok sürerdi, yoksa, daha!

Fenâ mı? Bak, lâfa daldık da duymadık yokuşu.

– Hakîkat öyle! Epey yol kazanmışız... Şu ne, şu?

– Yıkık sebîle bakıp ağlayan yanık mektep...

Geçenki yangının enkâzı işte bunlar hep!

Canım sıkıldı dün akşam, sokak sokak gezdim;

Sonunda bir yere saptım ki, önce bilmezdim.

Bitince bir sıra ev, sonra bir de vîrâne,

Dikildi karşıma bir han kılıklı meyhâne:

Basık tavanlı, karanlık, sefil bir dükkân;

İçinde bir masa, yâhud civar tabutluktan

Atılma çok ölü görmüş acıklı bir teneşir!

Yanında hurdası çıkmış bir eski püskü sedir.

Sakat, bacaksız on, on beş hasırlı iskemle,

Kırık dökük şişeler, bir de çinko tepsiyle,

Beş on kadeh, iki üç testi... Sonra tezgâhlık

Eden yan üstüne devrilme kirli bir sandık.

Sönük sönük yanıyor rafta isli bir lâmba...

Önünde bir küme: Fes, takke, hırka, salta, aba

Kımıldanıp duruyorken, sefîl bir sohbet,

Bu isli zulmete vermekte büsbütün vahşet:

– Kuzum Dimitri, bu akşam biraz ziyâdece ver...

– Ziyâde, anladık amma ya içtiğin şişeler?

– Çizersin...

– Öyle mi? Lâkin silinmiyor çetele!

Bakın tavan tebeşirden görünmez oldu...

– Hele!

– Bizim peşin paramız... Almadın mı dün guruşu?

– Ayol, tükendi mezem... Bâri koy biraz turşu.

Arattı kendini ustan... Dinince dinlensin!

– Hasan be, sen de nasıl nazlı nazlı söylersin!

Nedir o türkü... Aman başka yok mu?.. Hah, şöyle!

– Ömer, ne nazlanıyorsun? Biraz da sen söyle.

– Nevâzil olmuşum, Ahmed, bırak sesim yok hiç...

– Sesin mi yok? Açılır şimdi: Bir imam suyu iç!

– Yarın ne iştesin Osman?

– Ne işteyim... Burada!

– Dimitri çorbacı, doldur! Ne durmuşun orada?

– O kim gelen?

– Baba Ârif.

– Sakallı, gel bakalım...

Yanaş.

– Selâmün aleyküm.

– Otur biraz çakalım...

– Dimitri, hey, parasız geldi sanma, işte para!

– Ey anladık a kuzum...

– Sar be yoldaşım cıgara...

– Aman bizim Baba Ârif susuz musuz içiyor!

– Onun bi dalgası olmak gerek: Tünel geçiyor.

– Moruk kaçıncı kadeh? Şimdicik sızarsın ha!

– Sızarsa mis gibi yer, yatmamış adam değil a.

O anda mekteb-i rüşdiyyeden taburla çıkan

Bir elliden mütecâviz çocuk ki, muntazaman

Geçerken eylediler ihtiyârı vakfe-güzin ...

Hasan’la karşılaşırken bu sahne oldu hazîn:

Evet, bu yavruların hepsi, pür-sürûd-i şebâb,

Eder dururdu birer âşiyân-ı nûra şitâb.

Birazdan oynayacak hepsi bunların, ne iyi,

Fakat Hasan, babasından kalan o pis küfeyi,

-Ki ezmek istedi görmekle reh-güzârında -

İlel’ebed çekecek dûş-i ıztırârında !

O, yük değil, kaderin bir cezâsı ma’sûma...

Yazık, günâhı nedir, bilmeyen şu mahkûma!

Bu hâtırât ile kalbimde başlayınca melâl ,

Oturmak istemez oldum, kıyâm edip derhâl;

-Yüzümde âleme nefrin, içimde şevk-i memât ;

Gözümde içyüzü dehrin : Yığın yığın zulümât !-

Bulunduğum o mukassî mahalden ayrıldım.

Bu perde bitti mi? Heyhât! Atmadım bir adım,

Ki rûhu eylemesin böyle bin fecîa harâb!.

Hayât nâmına yâ Rab, nedir bu devr-i azâb ?

Evler tünek olmuş, ötüyor bir sürü baykuş...

Seslerde: “Vatan tehlikedeymiş... Batıyormuş!”

Lâkin, hani, milyonları örten şu yığından,

Tek kol da “Yapışsam...” demiyor bir tarafından!

Sâhipsiz olan memleketin batması haktır;

Sen sâhip olursan bu vatan batmayacaktır.

Feryâdı bırak, kendine gel, çünkü zaman dar...

Uğraş ki: Telâfi edecek bunca zarar var.

Feryâd ile kurtulması me’mûl ise haykır!

Yok, yok! Hele azmindeki zincirleri bir kır!

“İş bitti... Sebâtın sonu yoktur!” deme, yılma.

Ey millet-i merhûme, sakın ye’se kapılma.

– Bırak Allâh’ı seversen, yine berbâd oldum!

O yanık defteri artık kapa, zîrâ doldum...

Tıkanıp durmadayım. Baksana, nevbet nevbet...

Zâten a’sâbıma hâkim değilim, merhamet et.

– Bakayım şimdi, senin neydi o müşkil derdin,

Ki sabahtan beridir söylemedin, söylemedin?

– Âsım’ın hâli fenâ: Pek mütehevvir, ama, pek!

Ne nasîhatten alır şey, ne azar dinleyecek.

– Atak oğlandır esâsen... Demek azdırdı işi...

– Bilmem azdırdı mı, lâkin hoşa gitmez gidişi.

– Ramazan vak’ası varmış, o nedir?

– Anlatayım...

O zamandan beri zâten ne suyum var, ne sayım!

– Ne demek?

– Çıkmıyorum, sanki, berâber dışarı.

Bu, zıpır; âlemin evlâdını dersen, haşarı;

Görecek hayli mürüvvet daha var! Ben yapamam.

– Ramazan vak’ası, yâhu! Şunu anlat, be adam!

– Üsküdar’dan geliyorduk, ikimiz: Âsım, ben.

Sâ’at onbir sularındaydı... Vapur beklerken,

Yolcular Bafra’yı tellendirivermez mi sana?

Kaçıver, belli ki çıngar çıkacak, durmasana!

Hayır oğlum, nasıl olduysa, apıştım kaldım.

Çocuğun tavrı değişmişti. Dedim: “Bak, Âsım,

Dalaşırsan bu heriflerle üzersin babanı.”

İçlerinden biri, hem şüphesiz, en kaltabanı,

Üç nefes püfleyerek burnuma: “Sen söyle, Hoca!

Neye bağlanmalı hayvan gibi hâlâ oruca?”

Deyivermez mi, tabî’î senin oğlan tokadı,

Herifin yırtılacak ağzına kalkıp yamadı.

Gâlibâ pek canı yokmuş ki yuvarlandı leşi...

Asıl itler gerideymiş, koşarak dördü, beşi,

Ansızın serdiler evlâdımı karşımda yere.

Ben şaşırmış, “Aman oğlum!” demişim bir kerre.

Hele yâ Rabbi şükür, toplanıp oğlan birden,

Kömür almış deve kalkar gibi doğruldu hemen.

O nasıl cehd idi kurtulmak için anlamalı:

Silkinip attı belinden asılan dört çuvalı!

Dedim: Artık sizi haklar bu zıpır şimdi, durun,

Ne ağız kaldı yiğitlerde, hakîkat, ne burun;

Kime indiyse, nüzûl inmişe benzetti onu!

Bu sevimsiz şakanın hayli firaklıydı sonu:

Hani, salhâne civârında durup seyre bakan,

Karabaşlar görülür: Yüzleri kan, gözleri kan;

Bu çomarlar da o vaz’iyyete gelmişlerdi.

Hepsinin hakkını Allah için oğlan verdi!

Hele bir tânesinin beyni dağılmıştı, eğer,

İşi sulh etmemiş olsaydı gelen dört asker.

– Anlasaydık, şu neden sonrakinin fazla payı?

– Ya tabancayla hücûm etti uzaktan bu dayı.

Bereket versin o askerlere da’vâ bitti;

Sedyeler geldi, polislerle herifler gitti.

– Sizi haksız çıkaran yoktu ya?

– Olsun mu? Tuhaf!

Afedersin, Hocazâdem, ne kadar saçma bu lâf!

Haklı, haksız diye taksîmi kim etmiş ki kabûl?

Bu cihan, baksana, baştan başa: Âkil, me’kûl.

Kuvvetin sırtını kimmiş, göreyim, okşamayan?

Ne zaman altta kalırsan, o zaman derdine yan!

“Beşerin adli masal, hak zıpırındır yalınız;

Dövülen mahkemelerden kovulur, çünkü: Cılız!”

Bizim oğlan bunu vird etmiş, okur her yerde...

– Doğru söz, sonra, tabî’î, efelik var serde!

– Efelik, çok güzel amma, sonu çıkmaz bu yolun;

Etme, oğlum, şuna bir parça nasîhatte bulun.

Çünkü ben korkuyorum, söylemiş olsam tekrar,

Yüzgöz olduk, edecek mes’ele isyanda karar.

– Ne demek! Hiç sana isyan mı edermiş Âsım?

– Bence her mümkünü vaktiyle düşünmek lâzım.

– Hocam, evlâdına benzer bulamazsın arasan,

Görmedim ben bu kadar dörtbaşı ma’mûr insan.

Ne büyük hilkat o Âsım, ne muazzam heykel!

Onu, bir şi’r-i hamâset gibi, ilhâm-ı ezel,

Sana sunduysa, açıp rûhunu teşrîhe çalış...

Gâlibâ oğlanı yanlış görüyorsun, yanlış!

Yalınız göğsünün eb’âdı mı sandın yüksek?

İn de a’mâkına bir bak, ne derinmiş o yürek!

Dalgalandıkça içinden taşan îman denizi,

Dökülen hisleri gör: İncilerin en temizi.

Gövde yalçın kayadan âbide, lâkayd-ı ecel;

Sanki hiç duygusu yok... Bir de fakat rûhuna gel;

O ne ifrât ile rikkât ! Hani, etsen ta’mîk,

Bir kadın rûhu değildir o kadar belki rakîk.

Sonra, irfânı için söyleyecek söz bulamam;

Oğlanın bildiği, öğrendiği her şey sağlam.

Boynu dehşetli, evet, beyni de lâkin zinde;

Kafa enseyle berâber gidiyor seyrinde.

Çölde ben hayli görüştüm bu sefer Âsım’la;

Hoca, te’mîn ederek söylerim îmânımla:

İğtinâm etmeye baktım çocuğun sohbetini;

Pek yakından tanıdım çünkü husûsiyyetini.

Ne güreştirmediğim kaldı, ne koşturmadığım;

Ne de “Her şeyde sıfırsın!” diye coşturmadığım.

Çölün âsûde muhîtinde geçen günlerimiz,

Bana gösterdi tamâmiyle ki: Oğlun eşsiz.

Bî-tenâhî safahâtıyle herif ayrı cihan;

Bî-tenâhî safahâtında da, lâkin, insan.

İnsan bu, su misali, kıvrım kıvrım akar ya;

Bir yanda akan benim, öbür yanda Sakarya.

Su iner yokuşlardan, hep basamak basamak;

Benimse alın yazım, yokuşlarda susamak.

Her şey akar, su, tarih, yıldız, insan ve fikir;

Oluklar çift; birinden nur akar; birinden kir.

Akışta demetlenmiş, büyük, küçük, kâinat;

Şu çıkan buluta bak, bu inen suya inat!

Fakat Sakarya başka, yokuş mu çıkıyor ne,

Kurşundan bir yük binmiş, köpükten gövdesine;

Çatlıyor, yırtınıyor yokuşu sökmek için.

Hey Sakarya, kim demiş suya vurulmaz perçin?

Rabbim isterse, sular büklüm büklüm burulur,

Sırtına Sakaryanın, Türk tarihi vurulur.

Eyvah, eyvah, Sakaryam, sana mı düştü bu yük?

Bu dâva hor, bu dâva öksüz, bu dâva büyük!..

Ne ağır imtihandır, başındaki, Sakarya!

Binbir başlı kartalı nasıl taşır kanarya?

İnsandır sanıyordum mukaddes yüke hamal.

Hamallık ki, sonunda, ne rütbe var, ne de mal,

Yalnız acı bir lokma, zehirle pişmiş aştan;

Ve ayrılık, anneden, vatandan, arkadaştan.

Şimdi dövün Sakarya, dövünmek vakti bu ân;

Kehkeşanlara kaçmış eski güneşleri an!

Hani Yunus Emre ki, kıyında geziyordu;

Hani ardına çil çil kubbeler serpen ordu?

Nerede kardeşlerin, cömert Nil, yeşil Tuna;

Giden şanlı akıncı, ne gün döner yurduna?

Mermerlerin nabzında hâlâ çarpar mı tekbir?

Bulur mu deli rüzgâr o sedayı: Allah bir!

Bütün bunlar sendedir, bu girift bilmeceler;

Sakarya, kandillere katran döktü geceler.

Vicdan azabına eş, kayna kayna Sakarya,

Öz yurdunda garipsin, öz vatanında parya!

İnsan üç beş damla kan, ırmak üç beş damla su;

Bir hayata çattık ki, hayata kurmuş pusu.

Geldi ölümlü yalan, gitti ölümsüz gerçek;

Siz, hayat süren leşler, sizi kim diriltecek?

Kafdağını assalar, belki çeker de bir kıl!

Bu ifritten sualin, kılını çekmez akıl!

Sakarya; sâf çocuğu, mâsum Anadolu'nun,

Divanesi ikimiz kaldık Allah yolunun!

Sen ve ben, gözyaşiyle ıslanmış hamurdanız;

Rengimize baksınlar, kandan ve çamurdanız!

Akrebin kıskacında yoğurmuş bizi kader;

Aldırma, böyle gelmiş, bu dünya böyle gider!

Bana kefendir yatak, sana tabuttur havuz;

Sen kıvrıl, ben gideyim, Son Peygamber Kılavuz!

Yol onun, varlık onun, gerisi hep angarya;

Yüzüstü çok süründün, ayağa kalk, Sakarya!..

Üç akşam oldu ki yoksun. Necip: Babam nerde?

Ben isterim onu mutlak demez mi? Bak derde!

Sular karardı; bu saatte hiç gezer mi kadın?

O, sarhoşun biri, tut kim sokak sokak aradın...

Nasıl bulursun a yavrum? Yarın gelir belki,

Dedim. Fakat çocuğun durmuyordu. Baktım ki

Avutmanın yolu yok; komşunun Hüseyn Ağ’yı

Alıp dolaşmadayım yatsı vakti dünyâyı.

Anam benim gibi evlâd doğurmaz olsaydı,

Bu hâli görmeden evvel gözüm yumulsaydı!

Herif! Şu hâlime bak, merhametli ol azıcık...

Bırak o zıkkımı, içtiklerin yeter artık.

Efendiler, ağalar, siz de bir nasihat edin,

Sizin de belki var evlâdınız...

– Hasan, ne dedin?

– Bırak, köpoğlu kadın amma çalceneymiş hâ!

– Benimki çok daha fazlaydı.

– Etme!

– Elbet ya!

Onun için boşadım. Sen işitmedin mi Halim?

– Kadın lâkırdısı girmez kulağıma zâti benim.

Senin karım dediğin âdetâ pabuç gibidir:

Biraz vakit taşınır, sonradan değiştirilir.

Kadın bu sözleri duymaz, tazallüm eylerdi;

Herif mezar taşı tavrıyla sâde dinlerdi;

Açıldı ağzı nihâyet, açılmaz olsa idi!

Taşıp döküldü, içinden şu lâ’net-i ebedî:

– Cehennem ol seni hınzır orospu, git: Boşsun!

– Ben anladım işi: Sen komşu, iyice sarhoşsun;

Ayıltınız şunu yâhu!

– İlişmeyin!

– Bırakın!

Herif ayıldı mı, bilmem, düşüp bayıldı kadın!

– Şu karşımızda duran kubbe gâlibâ türbe...

– Ayol! Namaz geçiyor... Amma dalmışız lâfa be!

Bırak da türbeyi sen şimdicek biraz çabuk ol!

– Canım neden koşalım? Var ya vaktimiz bol bol.

Yetişmemiş bile olsak, kazâsı mümkündür!

– Hayır, yetişmeli, mâdem edâsı mümkündür!

Demek: Sıvanmalı abdeste... Bâri bir çeşme

Olaydı...

– Çeşme mi? Al işte!

– Dur fakat gitme!

– Senin uzun sürecek, anladım ki, abdestin;

Fotin çıkarması, bilmem ne... Çünkü yok mestin.

Bırak da ben gideyim, sonradan gelirsin sen...

Gecikme ha!

– Gelirim... Görmek isterim zâten.

Sen geçenlerde demiştin ki:

“Yazık hâlâ biz,

Dünkü ilmin bile bîgânesiyiz, câhiliyiz.

İşte fıkdânı bu ihmâl edilen ma’rifetin,

Nesli bir acze düşürmüş ki, bugün, memleketin,

Bir yığın kuvveti var, hem ne tabî’î de, henüz,

Biz o kuvvetlere eller gibi hâkim değiliz.

Yarının ilmi nedir, halbuki? Gâyet müdhiş:

“Maddenin kudre-i zerriyyesi” uğraştığı iş.

O yaman kudrete hâkim olabilsem diyerek,

Sarf edip durmada birçok kafa binlerce emek.

Onu bir buldu mu, artık bu zemin; Başka zemin.

Çünkü bir damla kömürden edecekler te’min;

Öyle milyonla değil, nâ-mütenâhî kudret!..”

İbret al kendi sözünden, aman oğlum, gayret!

Bir yılın var daha zannımca?

– Evet.

– Bak, ne kolay!

Lâkin ihvân-ı kirâmın?

– Çoğunun altışar ay.

– Hep giderler ya, berâberce?

– Giderler, ma’lûm.

– Hepsinin mesleği sağlam mı?

– Evet, müsbet ulûm.

– İnkılâbın yolu mâdem ki bu yoldur yalınız,

“Nerdesin hey gidi Berlin!” diyerek yollanınız.

Altı ay, bir sene gayret size eğlence demek...

Siz ki yıllarca neler çekmediniz, hem gülerek!

Hani, bir ömre bedeldir şu geçen her gününüz;

Bir gün evvel gidiniz, bir saat evvel dönünüz!

Şark’ın âgûşu açıktır o zaman işte size;

O zaman varmanın imkânı olur gâyenize;

O zaman dinlerim artık seni, Âsim, bol bol...

– Yarın akşam gideriz.

– Öyle mi? Berhurdâr ol.

Bilir misin duyulan hangi yurdun inlemesi?

............................................................

İkindi oldu mu yâhu? Nedir bu “Salli!” sesi?

Evet... İkindi... Gelin bâri bir duâ edelim!

Kabûl eder diyelim... Hakk’a ilticâ edelim:

Yâ Rab, bizi kahretme, helâk eyleme...

– Âmin!

Tâ ibret olup kalmayalım âleme...

– Âmin!

Yetmez mi celâlinle göründüklerin artık?

Kurbân olayım, biz bu tecellîden usandık!

Bir fecr-i ümîd etmeli ferdâları te’mîn...

Göster bize, yâ Rab, o güzel günleri...

– Âmin!

Ferdâlara kaldıksa eğer... Nerde o ferdâ?

Hâlâ mı bu İslâm’ı ezen mâtem-i yeldâ?

Hâlâ mı bu âfâka çöken perde-i hûnîn?

Nârın yetişir:.. Bekliyoruz nûrunu...

– Âmin!

Müstakbel için sîne-i millette emel yok!

Bir ukde var ancak, o da “Tevfîk-i ezel yok!”

Sensin edecek “Var!” diye vicdanları tatmin.

Çok görme, İlâhî bize bir nefhanı...

– Âmin!

Kur’ân ayak altında sürünsün mü, İlâhî?

Âyâtının üstünde yürünsün mü, İlâhî?

Haç, Kâbe’nin alnında görünsün mü İlâhî?

Çöksün mü nihâyet yıkılıp koskoca bir din?

Çektirme, İlâhî, bu kadar zilleti...

– Âmin!

Ve’l-hamdu li’llâhi Rabbi’l-âlemîn.

* * *

Bize “Dînî, Felsefî Musâhabeler” gibi muazzam bir eser yazan yâr-ı cânım, üstâd-ı hâkîmim Hazret-i Ferîd’in kıymetdâr bir hâtıra-i iltifâtıdır:

“Enîs-i rûhum Akif’e,

Safahât’ın üçüncü kısmını neşre muvaffakiyetinden dolayı seni hâlisâne tebrîk eder; diğer kısımlarının da peyderpey neşrine muvaffak olmanı Cenâb-ı Hak’tan temennî eylerim.

Lisân-ı nazma -mâhiyetini tağyîr etmeksizin- müstaid olduğu inkişâfı verdin. Türkçe’nin nazma gâyet elverişli olduğunu eserlerin ile isbât ettin. Bir müddetten beridir lisânımızda herkes istediği gibi tasarrufâta kıyâm eylediğinden, lisânımız bütün Osmanlıların lisânı olmak derecesinden lisân-ı şahsî olmak derekesine düşmüştür. Filhakîka, üslûb, şahsın malı, ta’bir-i dîgerle sâhibinin timsâlidir; fakat lisânın rûhuna dokunulmamak şartıyle.

Herkesin lisânda bir tasarruf-i mahsûs icrâsına salâhiyetdâr olması bir hadde kadar mücâz olabilir; o haddi tecâvüz edenlere: “Dur!” demek lâzım gelir. Halbuki lisânımızda icrâ-yı tasarrufâta kıyam edenler, teceddüd gösterenler, hiçbir hadde riâyet etmiyorlar, hiçbir mikyâsa tâbi’ olmuyorlar, onun için lisânımız da günden güne çığırından çıkıyor.

Meselâ bir heykeltraş, tasarrufât-ı hayâliyesiyle eserini kemâl-i mümkine îsâle çalışır. Lâkin hiçbir zaman tabîatin ta’yin ettiği haddi tecâvüz edemez. Eserini o had dâhilinde kemâl-i mümkine îsâl eder. O haddi tecâvüz ettiği anda, eseri bir eser-i san’at değil, bir nümûne-i garâbet olur. Zîrâ sanâyie hâs olan kemâl nev’înin zevk-i sahîh denilen bir mikyâsı vardır. Âsâr-ı san’atte gösterilecek kemâl dâimâ o mikyâs ile ölçülür.

Ressamlık da böyledir. Ressam, eserinde göstereceği kemâli, anâsır-ı san’atin nazm-ı tabî’îlerini bozmamak şartıyle gösterebilirse mahâret ibrâz etmiş olur; gösteremezse tabîati kaba bir sûrette istinsâh ederek âdî bir mukallid derekesinde kalır.

Anâsır-ı san’ati vaz’-ı tabî’îlerinden çıkaran kimse, kavânîn-i san’ati ihlâl etmiş demektir. Vâkıâ bu hâl ender olarak duhâttan sudûr eder. Halbuki nazar-ı sahîh ile bakılacak olursa dehâ-yı hakîkînin, bu hareketiyle kavânîn-i san’ati ihlâl etmediği, belki san’atin kavânîn-i mevcûdesine bir kânun daha ilâve eylediği görülür. Dehâya has olan bu tasarrufu taklîde kıyâm edenler dâimâ aldanırlar, dâimâ muvaffakiyetsizlik girdâbına düşerler.

Mûsikînin de o gibi tasarrufât-ı mübdiâneye aslâ tahammülü yoktur. Heykeltraş olsun, ressam olsun, mûsikîşinâs olsun dâimâ san’ate hâs olan mikyâs-ı nev’îyi elinde tutmağa, san’atinde göstereceği eser-i kemâli o mikyâs ile ölçmeğe mecburdur.

Bu şarîtaya riâyet etmeyen san’atkârların eserleri âsâr-ı san’atten ma’dûd olamaz. Ne fâide ki şiirde bu dakîka asla nazar-ı i’tibâre alınmıyor. Çok kimseler sâha-i nazmı tasarrufât-ı mübdiâneleri için gâyet vâsi’, gâyet müsâid buluyorlar. O vâdîde gösterdikleri garâbetleri herkese birer bedîa-i ma’rifet sûretinde kabul ettirmek istiyorlar. Yeni şiirlerde bunun pekçok numûneleri görülüyor. Çok kimseler de şi’rin hakîkatini, şi’rde gösterilebilecek tasarrufâtın hadd-i tabî’îsini ta’yînden âciz olduklarından bu başkalıklara teceddüd, yâhud kemâl-i san’at nazarıyle bakıyorlar.

Elhâsıl öteki san’atlerin kabûl etmedikleri o gibi tasarrufât-ı dâhiyâneyi zavallı şi’r kolayca kabûl ediyor. Eğer şi’rimizde gösterilen keyfî tasarruflar bil-farz heykeltraşlıkta, ressamlıkta gösterilmiş olsaydı, heykeltraşın elinden çıkan bir heykel her halde bizim bilmediğimiz bir mahlûk olur idi! Kezâ bir ressamın böyle bir tasarruf netîcesinde vücûda getireceği eserler de bize görmediğimiz, bilmediğimiz bir âlemin menâzırını tasvîr eder idi. Şi’rimizde bu garâbet çoktan ta’ayyün etti. Fakat onun temyîzi diğer san’atlerdeki garâbetlerin temyîzi kadar kolay olmadığından bugün o garâbetlere yukarıda söylediğim gibi, teceddüd, yâhud kemâl-i san’at nâmı veriliyor. Bakalım bu hâl ne zamana kadar devam edecek? Fakat sen lisân-ı şi’ri, mâhiyet-i nev’iyesine hâs bir tekâmüle namzed kıldın; muvaffak da oldun; daha da olacaksın.

Gelelim ikinci mülâhazaya : İhtimâl ki “San’at san’at içindir; san’atten maksad yine san’attir; san’atte dinî, ahlâkî, siyâsî bir gâye aramak abestir” diye senin mesleğine i’tirâz edenler, onu hoş görmeyenler vardır. Fakat o halde, ya’ni san’at hakkındaki bu düstûr kabul edildiği takdirde, onu dinsizliğe, ahlâksızlığa da âlet ittihâz etmemek lâzım gelir. Zîrâ san’at, bu sûretle kayıddan âzâde edilmiş olmayıp, belki kuyûdun en berbâdıyle takyîd edilmiş olur. Ben, senin eserlerinde bu düstûra muhalefetini gösterecek bir şey görmüyorum. Çünkü sen san’atte gâye aramıyorsun; lâkin gâyede san’at arıyorsun. Mesleğin tamâmıyle maksadını te’mîne kâfîdir. Hemen feyyâz kalemine istediği cevelânı ver, ciddî eserlere teşne olanları feyz-i kaleminle reyyân et! Safahât’ın bu kısmını teşkîl eden manzûmelerin menbaı, Furkân-ı Hakîm olduğundan hepsinin ilhâm-ı mahz eseri olduğunu söylemek zâiddir. Hemen söyle, hemen yaz! Tevfîk-i Hudâ refîkin olsun azîzim.

13 Ekim 1405 (26 Ekim 2018)

Ferîd”