Sedd-i Çin Kürsüde - Şiir

- Kardeşim Ali Şevki Efendi Hoca’ya -

Köprüden çok geçerim; hem ne kadar geçtimse,

Beni sevk etmedi bir kerrecik olsun ye’se,

Ne Halîc’in o yosun çehreli miskin suları;

Ne onun hilkate küsmüş gibi durgun kenarı!

Herkesin hissi bir olmaz. Meselâ karşıdaki,

Sâhilin, başbaşa vermiş, düşünen, pis, eski.

Ağlamış yüzlü, sakîl evleri durdukça, sizin,

İçinizden acı şeyler geçecek hep... Lâkin,

Bak benim öyle değil... Siz de biraz şâir olun:

Meselâ, geçtiğiniz yalpa yapan tahta yolun,

Cedd-i merhûmu aceb sal mı demekten ne çıkar?

Geliniz farz edelim biz bunu: Sâbih bulvar!

Köprüler asma imiş Avrupa âfâkında...

Varsın olsun, o da bir şey mi? Bizim Şark’ın da,

Böyle daldırma olur... Hem açınız âsârı,

Köprünün nerde görülmüş, hani, tahte’l-bahrı ?

Anladım: Ben ne kadar şi’re özensem de, demek,

Seni ey sevgili kâri’, bu telâkkî, pek pek,

Azıcık güldürecek... Yoksa öbür yanda, hazin,

Bin hakîkat sırıtırken kıyısından denizin,

Diyeceksin ki: “Hayâlin yeri yoktur... Boşuna!”

Ya şu timsâl-i İlâhî de mi gitmez hoşuna?

Öyle ta’zîb-i nigâh eyleme bedbîn olarak,

Bırak etrâfı da, karşında duran ma’bede bak:

Başka bir sâhile gehvâre-i emvâcından,

Böyle şeh-dâne çıkarmış mı yakınlarda zaman!..

Ne seher-pâre-i san’at ki ezelden mahmûr...

Leb-i deryâdan uçan bir ebedî hande-i nûr!

Sanki ummân-ı bekânın ezelî bir mevci,

Yükselirken göğe, donmuş da kesilmiş inci!..

Bu güher pârenin eb’âd-ı semâvîsinde,

Yorulan dîdelerin hâke neden insin de,

Levse dalsın yeniden? Etem, yazıktır, olmaz,

Garba tevcîh ediver, gel onu sen şimdi biraz:

Dur da Ma’bûd’una yükselmek için ilme basan

Ma’bedin hâlini gör, işte serâpâ îman!..

Yüce dağlar gibi âfâka döşerken sâye,

O, bekâdan daha câzib kesilen âbideye ,

Bir nazar zevk-i bedî’îni yeter tatmîne...

Durma öyleyse urûc et, o ziyâ âlemine.

O ziyâ âlemi bilmez ki karanlık ne demek;

O semâvî yuva kirlenmedi, kirlenmeyecek!

Onu i’lâ eden etmiş ebediyyen i’lâ...

Etse dünyâları tûfan gibi levs istîlâ.

Bu, semâlarda yüzen şâhikanın pâk eteği,

Karşıdan seyredecektir o taşan mezbeleyi.

Yerin altında sinen zelzeleler fışkırsın,

Yerin üstünde ne bulduysa devirsin, kırsın;

Hakkı son sadme-i kahrıyla bitirsin isyan;

Edebin şimdiki ma’nâsına densin “hezeyan”;

Kalmasın, hâsılı, altüst olarak hissiyyât,

Ne yüreklerde şehâmet, ne şehâmette hayât;

Yine kürsî-i mehîbinde Süleymâniyye,

Kalacak, doğruluğun yerdeki tek yurdu diye.

Konulsa rahle-i tedkîke hangi bir mevcûd;

Olur tekâsüfü bir sa’y-i dâimin meşhûd.

Ademle karşılaşan zıd vücûd olur, demeyin;

Onun mukâbil olan kutbu sa’ydir. Sa’yin

Gezip dolaştığı ıssız, çorak fezâ-yı adem;

Bakarsınız ki: Çıkarmış vücûda bir âlem.

Tevakkuf ettiği hestî-serây-ı dûra-dûr,

Görürsünüz ki: Ademdir... Ne bir ziyâ, ne de nûr!

Kulak verin de neler söylüyor, bakın idrâk:

Bu, lücce lücce tekâsüf, bu sa’y-i dehşet-nâk,

Belîğ sa’yidir ummân-ı kudretin, ezelî;

Hurûş-i feyz-i ezel her kutayresinde celî.

Mükevvenâtı ezelden halâs edip ebede

Sürükleyen; onu hayret-fezâ hüviyyette

Tekallübât ile bir müntehâya doğru süren;

Hem istikâmeti dâim o müntehâya veren,

İrâde hep ezelî sa’yidir, bakılsa, onun;

Kimin? O kudret-i mahzın, o sırr-ı meknûnun !

Ne dinlenir, ne de âtıl kalır, velev bir an,

Şu’ûn-i hilkati teksîf edip yaratmaktan.

Bu çehre miydi ki titrerdi karşısında zemîn?

Bunun mu handesi âfâka tarh ederdi enîn?

Hayır, bu, çehre değil şimdi bir sicill-i azâb:

Bütün hutûtu perîşan, bütün meâli harâb,

Birer siyah uçurum gürleyen, çakan gözler;

O yıldırımların artık yerinde yeller eser!

Ölüm derinleşedursun çökük şakaklarda,

Düğümlü bir acı hüsran henüz dudaklarda,

Nedir düşündüğü, bilmem, o seyrelen sakalın;

Bir istırâb-ı mehîbin zebûnu lâkin alın.

Yanık kütüklere dönmüş, karın, kasık, el, ayak;

Yakında küllenerek hepsi târumâr olacak.

Vak’a hiç bir şey değildir; haklısın, lâkin düşün.

Başka bir düstûr-i hikmet var mı, insâf et, bugün?

Varmak istersen -diyor Sa’dî- eğer bir maksada,

Tuttuğun yollar tükenmekten muarrâ olsa da;

Şedd-i rahl et, durmayıp git, yolda kalmaktan sakın!

Merd-i sâhib-azm için neymiş uzak, neymiş yakın?

Hangi müşkildir ki, himmet olsun, âsân olmasın?

Hangi dehşettir ki insandan hirâsân olmasın?

İbret al erbâb-ı ikdâmın bakıp âsârına:

Dağ dayanmaz erlerin dağlar söken ısrârına.

Bir münevvim ses değil yer yer hurûşan velvele :

Fevc fevc akmakta insanlar bütün müstakbele.

Nehr-i feyzâfeyz-i insâniyyetin âhengine.

Uymadan, kâbil değildir düşmemek bir engine.

Menzil-i maksûda varmazsın uyanmazsan eğer

Var mı bak, yollarda hiç bîdâr olanlardan eser?

İşte âtîdir o ser-menzil denen ârâmgâh;

Kârbân akvâm ; çöl mâzî; atâlet sedd-i râh.

Durma, mâzî bir mugaylanzâr-ı dehşetnâktir ;

Git ki, âtî korkusuzdur, hem de kudsî hâktir!

Çok şedâid iktihâm etmek gerektir, doğrudur...

Vehleten âvâre bir seyyâhı yollar korkutur;

Korku, lâkin, azmi te’yîd eylemek îcâb eder:

Kurtulursun şedd-i rahl etmiş de gitmişsen eğer.

Çünkü düşmüşsün hayâtın -ezkazâ - feyfâsına ,

Gitmen îcâb eyliyor tâ menzil-i aksâsına.

Düşmemek mâdem elinden gelmemiş evvel senin,

Ölmeden olsun mu, ey miskin, bu çöller medfenin ?

İntihâr etmek değilse yolda durmak, gitmemek,

Âsûmandan refref indirsin demektir bu melek!

“Leyse li’I-insâni illâ mâ seâ” derken Hudâ:

Anlamam hiç meskenetten sen ne beklersin daha;

Davran artık kârbânın arkasından durma, koş!

Mahvolursun bir dakîkan geçse hattâ böyle boş.

Menzil almışlar da yorgun, belki senden bîmecâl !

Belki yok, elbette öyle! Sen ne etmiştin hayâl?

Tevekkülün, hele, mânâsı hiç de öyle değil.

Yazık ki: Beyni örümcekli bir yığın câhil,

Nihâyet oynayarak dîne en rezîl oyunu;

Getirdiler, ne yapıp yaptılar, bu hâle onu!

Yazık ki: Çehre-i memsûha döndü çehre-i din;

Bugün kuşatmada İslâm’ı bir nazar: Nefrin.

Tevekkül inmek için tâ bu şekl-i mübtezele,

Nasıl uyuttunuz efkârı, bilsem, ey hazele?

Nasıl durur aceb alnında Şer’-i ma’sûmun,

Bu simsiyah izi hâlâ o levs-i meş’ûmun?

Tevekkül öyle yaman bir şiâr-ı îmandı,

Ki kahramân-ı fezâil denilse şâyandı.

Yazık ki: Rûhuna zerk ettiler de meskeneti;

Cüzâma döndü, harâbetti gitti memleketi!

Tevekkül olmasa kalmaz fazîletin nâmı...

Getir hayâline bir kerre Sadr-ı İslâm’ı:

O bî-nihâye füyûzun yarım asırlık bir

Zaman içinde tecellîsi hangi sâyededir?

Bu müddetin ne ki akvâma nisbeten hükmü,

Bir inkılâba yetişsin!.. Bu hiç görülmüş mü?

Zaman içinde zaman tayyolunmak imkânı

Görülmedikçe tahayyür bırakmaz insânı!

Zalâm-ı şirki yarıp fışkırınca dîn-i mübîn,

Yayıldı sîne-i Bathâ’ya bir hayât-i nevîn.

Bu inkılâbı henüz rûhu duymadan Garb’ın,

Kuşattı satveti dünyâyı bir avuç Arab’ın!

Dayandı bir ucu tâ Sedd-i Çîn’e; dîger ucu,

Aşıp bulut gibi, binlerle yükselen burcu,

Uzandı ansızın İspanya’nın eteklerine.

Hicâz’ı, Çîn’i düşün nerde? Nerdedir Pirene!

Nedir bu hârikanın sırrı? Hep tevekküldür:

Ki i’timâd-ı zaferden gelen tahammüldür.

Tevekkül olmaya görsün yürekte azme refîk;

Durur mu şevkine pervâne olmadan tevfîk?

Cenâb-ı Hak ne diyor bak, Resûl-i Ekrem’ine:

“Bütün serâiri kalbin ihâta etse, yine

Danış sahâbene dünyâya âid işler için;

Rahîm ol onlara... Sen, çünkü, rûh-i rahmetsin.

Hatâ ederseler aldırma, affet, ihsân et;

Sonunda hepsi için iltimâs-ı gufrân et.

Verip kararı da azm eyledin mi... Durmayarak,

Cenâb-ı Hakk’a tevekkül edip yol almaya bak.

Ey bunca zamandır bizi te’dîb eden Allah;

Ey âlem-i İslâm’ı ezen, inleten Allah!

Bizler ki senin va’d-i İlâhîne inandık;

Bizler ki bin üç yüz bu kadar yıl seni andık;

Bizler ki beşer bir sürü ma’bûda taparken,

Yıktık o zaman şirki, devirden ebediyyen;

Bizler ki birer hamlede evhâmı bitirdik,

Ma’bedlere Ma’bûd-i Hakîkî’yi getirdik;

Bizler ki senin ismini dünyâya tanıttık...

Gördükse mükâfâtını, yâ Rab, yeter artık!

Çektirmediğin hangi elem, hangi ezâdır ?

Her ânı hayâtın bize bir rûz-i cezâdır!

Ecdâdımızın kanları seller gibi akmış...

Maksatları dîninle berâber yaşamakmış.

Evlâdı da kurbân olacakmış bu uğurda...

Olsun yine, lâkin bu ışık yoksulu yurda,

Bir nûr-i nazar yok mu ki baksın bacasından?

Bir yıldız, İlâhî! Bu ne zulmet, bu ne zindan?

Hâlâ mı semâmızda geçen leyle-i memdûd?

Hâlâ mı görünmez o seher-pâre-i mev’ûd?

Ömrün daha en canlı, harâretli çağında,

Çalkanmadayız ye’s ile hirman batağında!

Kâm aldı cihan, biz yine ferdâlara kaldık...

Artık bize göster ki o ferdâyı: Bunaldık!

Bir emrine ecdâdı da, ahfâdı da kurban...

Olmaz mı bu millet daha te’yîdine şâyan?

Hüsran yine bîçârenin âmâlini sardı;

Âtîsi nigâhında karardıkça karardı.

Balkan’daki yangın daha kül bağlamamışken,

Bir başka cehennem çıkıversin... Bu ne erken!

Biz ki yarmıştık şu’ûnun en büyük ummânını;

Çiğnemiştik yükselen emvâc-ı bî-pâyânını;

Biz ki evdvârın, kurunun, hâdisâtın rağmına,

Hâkim olmuştuk bütün bir âlemin eyyâmına;

Şimdi tek bir dalganın pâmâl-i izmihlâliyiz!

Şimdi sâhillerde mahkûmiyyetin timsâliyiz!

Böyle bir sadmeyle altüst olsun en müdhiş gemi...

Dehşetin te’sîri hâlâ sarsıyor endîşemi!

Öyle salgındır felâket, öyle ânîdir ölüm:

Hem görür göz; hem aceb rü’yâ mıdır, der, gördüğüm?

Nerde rü’yâ! Gördüğün aynıyle vâki’dir senin.

Gayr-i vâki’ noktalar: Ancak o mühlik sadmenin,

Bir dışardan, bir kaza, bir nâgehânî olması;

Bir de -en yanlış kanâ’at- âsûmânî olması.

Dâhilîdir sadme... Hâriçten değil... Aslâ değil!

Sonra, olmaz ez-kazâ dünyâda bir şey, böyle bil!

Nâgehânî lâfzının ma’nası yoktur, herzedir:

En beyinsizler bu istikbâli zîrâ kestirir.

Gökten inmez bir de hiçbir şey... Bütün yerden taşar;

Kendi ahlâkıyle bir millet ölür, yâhud yaşar.

Bir zamanlar biz de millet, hem nasıl milletmişiz:

Gelmişiz dünyâya milliyyet nedir öğretmişiz!

Kapkaranlıkken bütün âfâkı insâniyyetin,

Nûr olup fışkırmışız tâ sînesinden zulmetin;

Yarmışız edvâr-ı fetretten kalan yeldâları;

Fikr-i ferdâ doğmadan yağdırmışız ferdâları!

Öyle ferdâlar ki: Kaldırmış serâpâ âlemi;

Dîdeler bir câvidânî fecrin olmuş mahremi.

Yirmi beş yıl, yirmi beş bin yıl kadar feyyâz imiş!

Bak ne ânî bir tekâmül! Bak ki: Hâlâ mündehiş

Yâd-ı fevka’l-i’tiyâdından onun târîhler;

Görmemiş benzer o müdhiş seyre, hem görmez beşer.

Bir taraftan dînimiz, ahlâkımız, irfânımız;

Bir taraftan seyfe makrun adlimiz, ihsânımız;

Yükselip akvâmı almış fevc fevc âgûşuna;

Hepsi dalmış vahdetin âheng-i cûşâcûşuna.

Emr-i bi’l-ma’rûf imiş ihvân-ı İslâm’ın işi;

Nehy edermiş, bir fenalık görse, kardeş kardeşi.

Kimse haksızlıktan etmezmiş tegâfül ihtiyâr ;

Ferde râci’ sadmeden efrâd olurmuş lerzedâr.

Bu noktadan ne müheyyic fezâya doğru nazar!

Birer kanat iki sâhilde yükselen ovalar:

Nigâh uzandı mı bir kerre dûş-i sâhirine,

Hayâl uçup gidiyor başka âlemin birine!

Zemîne şimdi, o gündüz alev saçan,

Âfâk Ilık ılık döküyor bir havâ-yı istiğrâk.

Gülümsüyor yüzü artık muhît-i reyyânın,

Muhâtı, çünkü, semâdan inen bu çağlayanın.

Deminki samte bedel hande çınlıyor yer yer:

Gülümsüyor koca vâdî, gülümsüyor tepeler;

Gülümsüyor suyu tırmanmak isteyip öteden,

Uzun kürekli kayıklarla bir büyük yelken;

Gülümsüyor beriden gölgeler döküp Nîl’e,

Otel binâları etvâr-ı imtinânıyle;

Gülümsüyor kıyılardan beş altı hatve kadar,

İçerde, ipli sırıklarla işleyen kuyular;

Gülümsüyor suyu kırbayla aktaran fellâh ;

Gülümsüyor bunu ömründe görmeyen seyyâh;

Gülümsüyor çalılıklarla örtülen dereler;

Gülümsüyor sayısız tarlalarla meşcereler ;

Gülümsüyor karılar, başlarında topraktan

Güğüm kılıklı birer kap, dönerken ırmaktan;

Gülümsüyor derelerde balık tutan, çıplak,

Çoluk çocuk suyu kepçeyle aktarıp durarak...

Hikâye bizleri te’yîde en güzel düstûr.

Süpürge sohbeti bitmez ki: Bahs-i dûrâdûr.

Sokak süpürmek için gelmedik ya bizler de!

* * *

– Biraz da kahveye çıksak... demiştiniz, nerde?

– Dolaştırıp sizi bir parça, gâlibâ yordum.

Uzak değil ma’amâfih...

– Yorulmadım, sordum.

– Şu dört yol ağzını tuttuk mu, korkmayın...

– A’lâ!

– Gözüktü işte!

– Aman nerde? Görmedim hâlâ...

– Görürsünüz, hele bir parça yaklaşın yanına...

– Bu, kahve... öyle mi? Yâhu! Nedir bu? Vay canına!

Bizim “Düyûn-i Umûmiyye”den de heybetli!

Ne var ki, öyle sevimsiz değil bunun şekli.

– Bırak şu heykel-i iflâsı! Yok mu başka misâl?

– Bırakmadık mı, fakat anlıyor mu istiskâl?

Demiş çocuk: “Baba, artık ateh getirmişsin!”

Hayâsız oğlana bîçâre ihtiyar ne desin:

“O kendi geldi ayol, ben getirmedim yoksa!”

Bu iş de tıpkı o... Kim “Gel” demişti menhûsa ?

Bırakmak isteyedur sen, bırakmıyor ki seni...

Nasıl! Ödünç alarak bol tutar mısın keseni?

– Dalıp da milletin âlâm-ı bî-nihâyesine,

Çevirme bahsi, birâder, yılan hikâyesine!

Tenezzüh etmeye çıktık, unutma...

– Doğru, evet!

Bu, kahve... öyle mi? Lâkin hakîkaten hayret!

Fezâ içinde fezâ... Bir harîm-i nûrânûr,

Ki âsûmân-ı kerîminde bin güneş manzûr!

Ne selsebîl-i ziyâ karşımızda cûşa gelen,

Ziyâ değil, seherin rûhudur taşıp dökülen.

Leyâle karşı o tûfân-ı fecri görmelisin:

Hudâ bilir şaşırırsın, donar kalır hissin!

Neden böbürleneyim, ben de öyle oldumdu;

Ziyânın ölçüsü aklımda, çünkü, bir mumdu.

Bizim hesâb ile milyonlar oynuyor arada...

İdâre kandili mikyâsı pek güdük burada!

Gözüm kamaştı bidâyette, döndü durdu başım;

Rezîl olurdum eğer olmasaydı arkadaşım.

Ne bastığım yeri gördüm, ne gittiğim tarafı;

Nasıl yıkılmayabildim, bu işte en tuhafı!

Tuhaf değil, düşüyorken yetişti iskemle;

Genişçe bir nefes aldım çekip ilişmemle.

Bakınmak istedim etrâfa, anladım pek zor:

Asılmış enseme hâin kafam, kımıldamıyor!

Hayır! İnâdının esbâbı yok değil, varmış;

Ben anlamazmışım amma o çok şey anlarmış:

Meğerse da’vet edermiş bizim fesin ibiği,

O yıldırım gibi enzârı bir siperden iyi!

Karârı bende kılarmış yığınla berk-i nigâh,

Uzak, yakın nereden çaksa... Hem ma’âzallâh,

Zemîne sarkamasaymış... Tutup da püskülümü;

Tepemde kışlayacakmış... Görür müsün ölümü!

Demek ki: Hiç daha fes girmemiş bu memlekete...

Bizimkiler ne giyermiş, külâh mı? Elbette!

Çenemle gömleğimin irtibâtı bir aralık,

Çözülmesiyle, kafam şöyle doğrulup azıcık,

Ne var ne yok diye etrâfı etti istikşâf.

Civârı yoklayadursun bizim alık keşşâf ;

İlerde bir masa gördüm, dedim ki arkadaşa:

– Biraz siperde otursak... Geçer miyiz o başa?

– Neden?

– Görülmeyi sevmem de...

– Pek güzel, gidelim...

Benim de vahdete kesretten az değil meylim.

...Zevâli beş geçe, Boston’dan ayrılınca tiren,

Vagonda volta vuranlar dağıldılar birden.

Demek: Sekiz kişilik hücre, şimdi, sâde benim...

O halde yan gelirim, dinlenir başım, beynim.

Dışarda vecd ile dönsün semâ, ufuk, toprak,

Gömüldüğüm köşe sâbit değil mi, sen şuna bak!

Aman ne zümrüt ağaçlar!.. Ne dalga dalga ekin!..

Çiçek mi, ev mi?.. Ne köyler: Şehir kadar zengin!..

Yolun güzelliği lâkin!.. Aman ne manzaralar!..

Ne çok da fabrika!..

Derken, içim yavaşça dalar;

Deminki hâtıralardan ne iz kalır, ne de yer.

Batar, çıkarken uzaklarda ben zavallı meğer,

Bizim sekiz kişilik hücre durmamış yalnız:

Meğerse karşıma doğmuş ki bir civan yıldız,

Nazar -kamaştığı berkiyle bî-mecâl-i şühûd-

Kalır ayaklarının ta ucunda gaşy-ı sücûd!

Yanında -âşığı hiç şüphe yok- sevimli, kibar,

Bütün hutûtu yüzün gösterir ki: San’atkâr;

Uzunca boylu, ağırbaşlı, bir necîb erkek.

Bu çifte kumrular ürkerse, pek yazık, diyerek,

Köşemde ben yine sessizce bir zaman tünedim;

Lüzûmu hiç bile yokmuş ya, sonradan denedim!

Bulutlu gözleri cânanda, kendi müstağrak;

Fezâ yıkılsa, kızın rûhu belki duymayacak!

Bu âşığınsa -vakûr alnı çizgi çizgi fütûr-

Derin bakışları dalmış semâya dûrâdûr.

O, şimdi cevvi süzerken, yanında Leylâ’sı,

Gözünde kurduğu âtîlerin heyûlâsı,

Senin bu gölge vücûdunla nerden uğraşacak?

Unut da kendini artık, ne söylüyor, kıza bak:

– Emîr! O sonraki üç parça yok mu, pek müdhiş;

Bu şâheserleri ömründe sahne dinlememiş.

Nasıl, bulutlara yangın verir de yaz güneşi,

Yakarsa gökleri şimşeklerin serî’ ateşi;

Senin de, çalmadı parmakların, tutuşturdu,

Ziyâ adımları altında haykıran ûdu!

Ne hisle inledi karşında sîneler, bilsen,

Kümeyle tellere birden alev dökerken sen!

Kanar, yanar gibi yüzlerce bülbülün kalbi,

O, perde perde tüten nevha neydi, yâ Rabbi!

Evet, bizim medenî Garb’ın ilk işittiği ses,

Çölün yanık yüreğinden kopup gelen bu nefes,

Nidâ-yı Hak gibi edvârı haşreden bu hitab.

Hudâ bilir ki, inerken o yıldırım mızrab,

Gelirdi hep bana: “Mısr’ın, Irak’ın, Îrân’ın,

Tihâme’nin, Yemen’in, Gazne’nin, Buhârâ’nın,

Hülâsa, Hind ile Sind’in serâb-ı mâzîsi,

Duman duman, tütüyor her harâbeden hissi!”

– Fakat, bu sözleri aczim nasıl benimseyecek?

Teşekkür etmeye insan hicâb eder...

– Ne demek?

Tevâzu’un da olur bir nisâbı, haddini bil!

– Benimse ancak odur bildiğim.

– Hiç öyle değil!

Dehânı gizlemenin artık ihtimâli mi var?

Bugünkü konseri hayretle dinleyen kafalar,

-Ki san’atin yaşayan bellibaşlı devleridir-

Ne manzaraydı: Nihâyet, eğildiler bir bir!

Zaman zaman kopan alkışların içinde, hele,

Godoski’nin seni tebrîk edip de hürmetle;

“Emîr! O kudrete eş varsa, nerde, bilmiyorum,

Ne muhteşem çalıyorsun! Seninle mağrûrum.

Bütün senâların üstündesin, bugün.” demesi,

O şâheser ki, tutulmuştu herkesin nefesi!

– Sever fakîri de...

– Yok yok, değişmedikçe şiâr,

Fakîri hiç seven olmaz: “Dolar sever bu diyâr.”

Senin diyârını bilmem, o başka olsa gerek!

– Hayır, bir at başıdır varsa farkımız pek pek!

– O halde, aynı kopuklarmışız, felâkete bak!

– Fakat, Godoski’yi lâyık değildi hırpalamak.

Bırak, uzaklara hâkim dehâ-yı san’atini,

Görür yakındakiler rûhunun asâletini.

Onun da yoksa duyan kalbi sînesinde eğer,

Vücûd-i hilkate bir mi’deden kefen çekiver!

– Peki! Öbürleri? Onlar da sanki dostun mu?

– Değil.

– Ne söylediler sonradan, unuttun mu?

“Bu türlü bir viyolonsel işitmedikti, Emîr!

Büyük dehâlar eder böyle nâdiren teshîr,

Küçük dehâları sarsan bu kanlı, canlı sazı,

Şu var ki, hârika âlemde: Ûdunun tarzı.

Evet, bizim çelo gâyet belâlı, çok müşkil,

Fakat, kemâlini bulmuş, bu, lâkin, öyle değil:

Bütün tekâmüle âsî bir ibtidâi saz,

O çağlayan gibi sesler bu sîneden taşamaz,

Ne olsa nâfile!.. Derken, muhîti susturdun:

Göründü nâ-mütenâhî, zaman zaman ûdun.”

“Peki! Cemîle mi bunlar?

– Nedir ya?

– Merhamet et,

Riyâya benzeyecek, korkarım ki mahviyyet!

Dehâna sâhib ol artık!..

– Dehâyı şimdi bırak!

Kemâle yaklaşabilmek hayâli benden uzak!

– Nedir bu, aynı soğuk perdelerde, aynı karâr?

– Şudur ki: Yükselemez kollarıyla san’atkâr

Dehâ için kanat ister; benimse yok kanadım.

– Senin mi yok kanadın? Hızlı söyle, anlamadım!

Demin, şevâhik-ı san’at bulunca pâyânı,

Nasıl süzüldün aşarken hudûd-i imkânı?

Ne türlü yol bulabildin bu seyri temdîde?

Yayan dolaşmadın elbette lâ-tenâhîde !

Kanatsızım demen artık tuhaf değil mi biraz?

Birer kanat da o, yâdımda çırpınan, iki saz.

Aceb, hayâli tararken semâ-yı ilhâmı,

Cenâhı, dört açılır böyle bir dehâ var mı?

Nebîlerin damarından damarlarındaki kan:

O kanda bir galeyan: Şark’a en temiz heyecan.

Peyinde, herbiri a’sâra hâkim, ecdâdın;

Önünde, şimdiden âtîyi peyleyen yâdın...

Şu yurda geldi mi, bilsem, senin kadar mes’ûd?

– Sa’âdet öyle mi? Yok, yok, serâba verme vücûd!

Çocukluğumda, evet, bahtiyâr idim cidden,

Harîm-i âilenin farkı yoktu Cennet’ten.

Eşikten atladığım gün değişti, lâkin, cev;

Kuşattı parçalanan Şark’ı bir duman, bir alev.

Durur mu, almış ateş hânümânı bir kere?

Bütün mefâhiri târîhimin serildi yere;

Harâbe kalmadı hattâ o şanlı mâzîden!

Meğer, bu haybetin altında kıvranırken ben,

Kopar kopar da gidermiş o lîme lîme diyâr!

Dönünce arkama, baktım: Ne yer durur, ne de yâr,

Yabancı ellere geçmiş, birer birer, hepsi;

Kalan şu kubbede, hâsir bir ümmetin ye’si!

– O ye’si inletiyordun, değil mi, ûduna sen?

– Değil ki ûdu, bütün kâinâtı inletsen,

Figâna söyletebilmek bir ızdırâbı, hayâl!

Diyordu şâiri Hind’in o feylesof İkbâl:

“Heyecâna verdi gönülleri,

Heyecanlı sesleri gönlümün;

Ben o nağmeden müteheyyicim:

Ki yok ihtimâli terennümün.”

Hanım akşam, bize gelmişti namazdan sonra...

Yolda bîçâre şaşırmış, hadi girmiş çamura.

Ne kıyâfet, ne hazin manzara, görsen yavrum!

Kendi ağlar, kızı ağlar... Ne deyim bilmiyorum.

Ciğerim sızladı baktım da, fakat fâide ne?

Kaderin cilvesi, kurbân olayım halledene!

Gamsız insanlara eğlence gelirmiş yaşamak;

Yüreğin hisli mi, işkencedesin, tâli’e bak!

Şimdi, oğlum, herifin hacrine bir çâre!

– Kolay.

– Süfehâdan sayabilsek?

– Sayacaksın, hay hay.

Bir adamı mâlini isrâf ile etmişse heder,

Ona hükkâm-ı Şerîat “Süfehâdandır” der.

Sâde-dil, ebleh olup, kâr ederim, vehmiyle,

Ahz ü i’tâya çıkıp aldanan eşhâsa bile,

“Sühefâ” nâmını vermekte, evet, Şer -i Şerîf.

Gelelim mes’elenin halline: Mâdem bu herif,

Kendi infâkına muhtâc olan evlâdlarının,

Cümlesinden geçerek, derdine bir pis karının,

Heder etmekte bütün mâlini... Elbet ya bunak;

Yâhud aldanmaya gâyetle müsâid avanak.

İki sârette de hâkim bunu hacretse, eder.

Şimdi lâzım gelen ancak size bir ilmühaber.

İhtiyar hey’eti, muhtar, hepiniz toplanınız;

Yazınız çarçabuk... Etraflıca olsun yalınız;

Sonra, hiç beklemeden gönderiniz mahkemeye.

– İş mühim... Korkarım etraflı yazılmazsa diye,

Şunu sen yazsana oğlum?

– Bakarız dur da biraz...

Daha a’lâsı mı: Ben söyleyeyim, kendin yaz..

İmam üslûbuna uydurması artık senden!

Hadi bir Besmele çek, başlıyalım istersen.

Hele ilkin takıver gözlüğü.

– Hay hay takayım,

Yalınız, sen bana bir parça kâğat ver bakayım.

– Hokka ister mi?

– Divit var ya.

– Peki, işte kâğat.

Evvelâ ortaya bir “Hû” mu atarlar? Hadi at,

Başla: “Bâdî-i”

– Evet, “İlmühaber oldur ki”

– “Mahallemizde” çabuk yaz!

– Şaşırmayım, dur ki!

– “Filân sokakta”

– Yavaş söyle, oldu.

– “Kâin olan

Filânca hânede... sâkin... filânca oğlu... filân...”

Düşünme! “Her ne kadar”

– Oldu, söyle sen...

– “Ma’tûh”

– Peki!

– “Değilse de”

– Lâkin, kalem kırıldı be, tûh!

– Öbür kalemle yaz artık, ne makta var, ne çakı.

“İâşesiyle” Bitirdin mi?

– Söyle.

– “İnfâkı

Tamâmen üstüne âid ve...” Haydi! “Efrâdı

Kesîr...”

– Evet, azıcık dur...

– “Iyâl ü evlâdı”

– Peki.

– “Bulunduğu...”

– Dur dur!

– Yoruldun anlaşılan?

– Yorulmadım, hadi sen...

– “Halde uhdesinde olan”

Yazıldı bitti mi? “Bilcümle mâl ü mülkü”

– Evet!

– “Ahîren aldığı...” Yazdın mı?.. Durma şimdi.

– Fakat...

– Ne var ki?

– “Aldığı” kâfî mi? İstemez mi nikâh?

– O halde şöyle yazarsın: “Ahîren istinkâh ”

– Bu oldu.

– “Ettiği”... Kız neydi?

– Söyledik ya kuzum,

İşitmedin mi demin?

– Haklısın, devâm et: “Rum

Cemâ’atinden” efendim “filânenin” yazıver.

– Yazıldı.

– “Üstüne etmek”

– Edeydi keşke!

– “Diler

Ve böyle mâlini beyhûde yolda imhâya

Kıyâm eder”

– Yavaş ol! Koş diyen de olmadı ya!

– “Ve arz edildiği vech üzre emr-i infâkı”

Ne i’tinâ bu! Yesârî misin, nesin?

–Tıpkı!

– Yazındı: ‘‘Kendine mahsûs ve münhasır bulunan”

Adam, cızıktırıver, bakma hüsn-i hatta, filân.

“Küçük, büyük bütün evlâdlarıyle zevcesini”

Yazıldı bitti ya?

– Sabret, düzelteyim şu sin’i...

Düzeldi.

– Yaz bakalım: “Her cihetce pek mahrûm

Ve ihtiyâc”

– Evet, oğlum, yazıldı, bekliyorum.

– “İçinde ölmeye mahkûm”

– Eder mi?

– Yok “bırakır”

– Yazıldı.

– “Olmağın”

– A’lâ!

– Fenâ mı yoksa?

– Hayır.

Fena olur mu ya?

– “Mumâileyhin ”

– İşte bu çok!

– Ne çâre! “Şer’-i Şerîf cânibinden” oldu mu?

– Yok...

Biraz yavaşça.

– Peki... Haydi, şimdi bağlayıver:

“Lüzûm-i hacrine dâir” yaz... “İşbu ilmühaber”

“Mahallemizce” mi dersin? Dedinse “bi’t-tanzîm

Huzûr-i hâkim-i şer’îye ” sec’i bas: “Takdîm

Kılındı.”

– Aferin, oğlum, imam da böyle yazar.

– Onu bilmem, şu bitirdik ya nihâyet zor zar.

– Acaba hacri muvâfık görecekler mi ki?

– Eyy...

Hâkimin re’yine, vicdânına kalmış bir şey.

Sen de gör kendini bir kerre.

– Peki, evlâdım,

Göreyim... Başka ne yapsam ki, şaşırdım kaldım.

Bittim artık, bilemezsin ne kadar bittiğimi;

Âh görsem şu cihandan yıkılıp gittiğimi!

Ne gebermez, ne kütük bünye ki, hiç kağşamamış!

Bunu Rabbim, bana “sağlık” diye nerden yamamış?

İstemem, kendinin olsun!

– Ne diyorsun? Hele bak!

– Bırak oğlum, azıcık derdini döksün şu bunak.

Bana dünyâda ne yer kaldı, emîn ol, ne de yâr;

Ararım göçmek için başka zemin, başka diyâr.

Bunalan rûhuma ister bir uzun boylu sefer;

Yaşamaktan ne çıkar günlerim oldukça heder?

Bir güler çehre sezip güldüğü yoktur yüzümün:

Geceden farkını görmüş değilim gündüzümün.

Seneler var ki harâb olmadığım gün bilmem;

Gezerim abdala çıkmış gibi sersem sersem.

Dikilir karşıma hep görmediğim bilmediğim;

Sorarım kendime: Gurbette mi, hayrette miyim?

Yoklarım taşları, toprakları: İzler kan izi;

Yurdumun kan kusuyor mosmor uzanmış denizi!

Tüter üç beş baca kalmış... O da seyrek seyrek...

Âşinâ bir yuva olsun seçebilsem, diyerek...

Bakınırken duyarım gözlerimin yandığını:

Sarar âfâkımı binlerce sıcak kül yığını.

Ne o gömgök dereler var, ne o zümrüt dağlar;

Ne o çıldırmış ekinler, ne o coşkun bağlar.

Şimdi kızgın günün altında pinekler, bekler,

Sâde yalçın kayalar, sâde ıpıssız çöller.

Yurdu baştanbaşa vîrâneye dönmüş Türk’ün;

Dünkü şen, şâtır ocaklar yatıyor yerde bugün.

Gündüz insan sesi duymaz, gece görmez bir ışık,

Yolcu haykırsa da baykuş gibi çığlık çığlık.

“Bu diyârın hani sâhipleri?” dersin; cinler,

“Hani sâhipleri?..” der karşıki dağdan bu sefer!

Nerde Ertuğrul’u koynunda büyütmüş obalar?

Hani Osman gibi, Orhan gibi gürbüz babalar?

Hani bir Şanlı Süleyman Paşa? Bir kanlı Selîm?

Âh, bir Yıldırım olsun göremezsin, ne elîm!

Hani cündîleri, şâhin gibi, ceylân kovalar,

Köpürür, dalgalanır, yemyeşil engin ovalar?

Hani târîhi soruldukça, mefâhir söyler,

Kahramanlar yetişen toprağı zengin köyler?

Hani onnan gibi âfâkı deşen mızraklar?

Hani atlar gibi sahrâyı eşen kısraklar?

Hani ay parçası kızlar ki koşar oynardı?

Hani dağ parçası milyonla bahâdır vardı?

Bugün artık biri yok... Hepsi masal, hepsi yalan!

Bir onulmaz yaradır, varsa yüreklerde kalan.

Bir zaman vardı ya târîh-i mukaddes modası...

Yeni yaptırdığı köşkün büyücek bir odası,

Mutlaka eski tesâvîr ile ziynetlensin,

Diye, ressam aratır hayli zaman bir zengin.

Biri peydâ olarak, “Ben yaparım” der, kolunu

Sıvayıp akşama varmaz, sekiz arşın salonu

Sıvar amma ne sıvar! Sâhibi der:

– Usta, bu ne?

Kıpkızıl bir boya çektin odanın her yerine!

– Bu resim, askeri basmakta iken Fir’avn’ın ,

Bahr-i Ahmer yarılıp geçmesidir Mûsâ’nın.

– Hani Mûsâ be adam?

– Çıkmış efendim karaya...

– Fir’avun nerde?

– Boğulmuş.

– Ya bu kan rengi boya?

– Bahr-i Ahmer ay efendim, yeşil olmaz ya bu da!

– Çok güzel levha imiş! Doğrusu şenlendi oda!

Değil mi bir anasın sen? Değil mi Almansın?

O halde fikr ile vicdâna sâhib insansın.

O halde “Asyalıdır, ırkı başkadır...” diyerek,

Benât-ı cinsin olan ümmehâtı incitecek

Yabancı tavrı yakışmaz senin fazîletine...

Gel iştirâk ediver şunların felâketine.

Ya “Paylaşıldı mı artar durur sürûr-i beşer;

Kederse aksine: Ortakla eksilir” derler.

Bilir misin ki senin Şark’a meyleden nazarın,

Birinci def’a doğan fecridir zavallıların?

Hudâ’yı bir tanımak töhmetiyle suçlu olan,

Şu hânümânı yıkık üç yüz elli milyon can,

Nedense, mevte olurken biner biner mahkûm,

Çıkıp da etmedi bir ses bu hükme karşı hücûm!

Nedense duymadı Garb’ın o hisli vicdânı,

Hurûşu sîne-i a’sârı inleten bu kanı!

Nedense, arşa kadar yükselen enîn-i beşer

Sizin semâlara akseyledikçe oldu heder!

Nedense, vahdet-i İslâm’ı târumâr edeli,

Büyük tanıldı, mukaddes bilindi zulmün eli!

Zemîn-i Şark’ı mezâlim kasıp kavurdukça;

O kıpkızıl yüzü hâkin fezâya vurdukça;

Gurûb seyreden âvâre bir temâşâ-ger

Kadar da olmadı dünyâ nasîbedâr-ı keder!

Keder de söz mü ya? Alkışlıyordu cellâdı,

Utanmadan koca yirminci asrın evlâdı!

Evet, şenâ’ate el çırpıyordular hepsi...

Senin elinde yok ancak bu alkışın levsi.

O nâsiyen -ki pürüz bilmeyen bir âyîne

Berâ’atiyle, bütün kavminin berâ’atine,

Şehâdet etmededir- Şark’a doğru dönmeli ki:

Sizin de Garb’ınızın hâtırât-ı nâ-pâki ,

Biraz silinsin onun hiç değilse yâdından.

Hanım, muhîtinizin alçak i’tiyâdından,

-Ki zor görünce yılışmak, zebûnu ezmekti-

Benât-ı cinsini bilsen neler neler çekti!

Onun netîce-i îkâzıdır ki: “Avrupalı”

Denince rûhu sağır, kalbi his için kapalı,

Müebbeden bize düşman bir ümmet anlardık.

Hayır, bu an’anenin hakkı yok, deyip artık,

Benât-ı cinsine göstermek isterim seni ben...

Yabancı durma ki pek âşinâsınız kalben.

O annecikler için duyduğun hurâfeyi at!

Düşünme, dest-i musâfâtı Şark’a doğru uzat.

Ne hisli vâlidelerdir bizim kadınlarımız!

Yazık ki anlatacak yok da yanlış anladınız.

Yazık ki onları tasvîr eder birer umacı,

Beş on romancı, sıkılmaz beş on da maksadcı.

Nedir bu anlaşamazlık? Gelin de anlaşınız;

Lisân-ı müşterek olmaz mı kendi göz yaşınız?

Nasîb-i zârına düşmez bu işde fazla keder;

Öbür taraf seni hattâ kederlerinden eder.

İnanmıyor musun? Öyleyse bir hesâb ediniz:

Siz elli yıl oluyor, belki, harbe girmediniz.

Geçen muhârebeden şanlı bir celâdetle

Çıkınca verdiniz evlâd-ı memleket elele;

Çalıştınız gece gündüz, didindiniz o kadar.

Ki hâyuhûy-i tekâmülle cenge döndü hazar!

Sükûn-i mutlak olan sulha verdiniz hareket;

Zamânı, tayy-i vakâyi’de, geçtiniz, hayret!

Bu seyri alması kâbil mi dîger akvâmın?

Koşarsalar da giderler izinden eyyâmın.

Nüfusunuz iki kat arttı, ilminiz on kat;

Uçurdunuz yürüyen fenne taktınız da kanat.

Zemîni satvetiniz tuttu, cevvi san’atiniz;

Yarın müsahharınızdır, bugün değilse, deniz.

Terakkiyâtınız artık yetişti bir yere ki:

Ma’ârif oldu umûmun gıdâ-yı müştereki.

Havâssınız yazıyorken avâmınız okudu,

Yazanların da okutmaktı, çünkü, maksûdu.

Unutmuyordu beyinler süzerken âfâkı,

Nasîb-i nûrunu topraktan isteyen halkı.

Semâya çıkmak için yüksek olmalıydı zemin...

Bu i’tilâyı siz evvelce ettiniz te’min.

Belirdi yurdunuzun sînesinde şâhikalar.

Evet, bu şâhikalar, belki, başkasında da var;

Fakat, sizinkilerin arkasında yok yer yer,

Derin derin uçurumlar, cehennemî dereler.

Neden mi? Kendi değil sivrilip çıkan yalınız,

Zeminle bir gidiyor dâimâ şevâhikınız.

“Beyin”le “kalb”i hem-âheng edip de işleteli,

Atıldı vahdet-i milliyye sakfının temeli.

O vahdet işte, bütün ihtişâmınızdaki sır,

Cihâna ra’şe veren ses onun sadâlarıdır.

Teşettüt eyleyerek gâyeniz, bizimki gibi,

Tehallül etmeye koyvermiyor bu terkîbi.

Düşüncelerdeki mebde’ bir olmasın varsın...

Değil mi gâyesi bir hepsinin, ne korkarsın?

Bakılsa dâirenin nısf-ı kutru nâ-ma’dûd ,

Fakat umûmuna bir nokta müntehâ-yı hudûd.

Ne ittihâd-ı muazzam ki, bunca milyonlar

İçinden en sıkı nisbetle binde altı çıkar

O gâyeden bilerek inhirâf eden hisler,

Ziyâde olsa da hattâ, telâşa yoktur yer.

Bizim düşünceler amma sizinkinin aksi!

Demin berâber iken şimdi ayrılır hepsi!

Bu i’tibâr ile baktıkça: Aynı merkezden,

Çıkıp da nâ-mütenâhî muhîte doğru giden

Kümeyle hatlara benzer ki muttasıl açılır...

Bizim de işte budur inhilâlimizdeki sır.

O râbıtayla giderken sizin teâlîniz;

Bu tefrikayla perîşan bizim ahâlîmiz.

Ey, tek karagün dostu, bu hicran-zede yurdun!

Sen milletin âlâmını dünyâya duyurdun,

En korkulu günlerde o müdhiş kaleminle...

Takdîs ederiz nâmını... Lâkin, beni dinle:

Azmin, emelin heykel-i zî-rûhu iken, dün,

Bilmem ki, bugün, ye’se nasıl oldu da düştün?

Çoktan beridir bekledi... Bekler... diye millet,

A’sâra mı sürsün bu sefâlet, bu mezellet?

İslâm ilinin sâde esaret mi nasîbi,

Sen, yoksa, unuttun mu o mâzî-yi mehîbi?

Etrâfa bakıp sarsılacak yerde ümîdin,

Vicdânını, îmânını bir dinlemeliydin.

Garb’ın ebedî gayzı ederken seni me’yûs,

“İslâm’a göz açtırmayacak, dersen, o kâbûs;”

Mâdâm ki Hakk’ın bize va’dettiği haktır,

Şark’ın ezelî fecri yakındır, doğacaktır.

Hiç bunca şehîdin yatarak gövdesi yerde,

Deryâ gibi kan sîne-i hilkatte tüter de,

Yakmaz mı bu tûfan, bu duman, gitgide Arş’ı?

Hissiz mi kalır lücce-i rahmet buna karşı?

İsyan bize râci’se de, bir böyle temâşâ,

Sığmaz sanırım, adl-i İlâhî’sine, hâşâ!

Geçende, yayla civârında bir ufak cevelân

Bahânesiyle, bizim eski âşinâlardan

Bir attarın azıcık gitmek istedim yanına,

Ki her zaman beni da’vet ederdi dükkânına.

Biraz musâhabeden sonra söktü müşteriler:

– Ver ordan on paralık zencefil, çörek otu, biber.

Geçenki beş para borcumla on beş etmedi mi?

– Silik bu yirmilik almam...

– Uzatma gör işimi!

– Oğul, çabuk... Bana tîrak ... Okunmuş olmalı ha!

Bizim çocuk, adı batsın, yılancık olmuş...

– Ya?

– Sübek kadar yüzü hütdağ kesildi!

– Vah vah vah!

– Hanım, geçer, nefes ettir...

– Geçer mi? İnşallah.

– Bi yirmilik paket amma sabahki tozdu bütün...

– Ayol hep içtiğimiz toz... Bozuldu eski tütün!

– Efendi amca, sakız ver... Biraz da balmumu kes.

– Kızım, parayla olur ha! Peşinci bak herkes.

Beşer onar paralar hepsi yaklaşıp deliğe,

Süzüldüler oradan bir kilitli çekmeceye.

Epeyce fâsıladan sonra geldi başka biri:

– Genişçe bir hasırın var mı? Neyse hem değeri.

Cenâze sarmak içindir, eziyyet etme sakın!

Mahallemizde beş aydır yatan o hasta kadın

Bugün, sabahleyin artık cihandan el çekmiş...

– Ne çâre! Kısmeti bir böyle günde ölmekmiş.

– Yanında kimse de yokmuş... Aman bırak neyse.

Ecel gelince ha olmuş, ha olmamış kimse!

– Dokuz kuruş bu hasır, siz, sekiz verin haydi...

Pazarlık etmeyelim bir kuruş için şimdi!

Hasır büküldü, omuzlandı, daldı bir sokağa;

Sokuldu kimbilir ordan da hangi bir bucağa.

Açıldı, bir ölü saklanmak üzre sînesine;

Kapandı ketm-i adem heybetiyle sonra yine!

Beş on fakîre olup bâr-ı dûş-i istiskâl ,

Huzûr-ı lâlini bir nevha etmeden ihlâl,

Sükûn içinde uzaklaştı âşiyânından.

Geçince sûrunu şehrin, uzattı servistan

Garîb yolcuyu tevkîfe bin bükülmez kol!

Omuzdan indi hasır, yoktu çünkü artık yol.

Mezarcının o kürek yüzlü dest-i lâkaydı

Lânesiyle nihâyet mezâra yaslandı.

Hücûm-ı mihnet-i peyderpeyiyle dünyânın,

Hayâtı bir yığın âlâm olan zavallı kadın,

Hasırdan örtüsü dûşunda hufreden indi...

Enîn-i rûhu da artık müebbeden dindi.

– Hakkı var.

– Pek güzel amma, bu işin yok ki sonu.

Kapadık mektebi, kovduk diyelim farmasonu,

Başı boş köylünün evlâdını kimler yedecek?

Adam ister ona insanlığı telkîn edecek.

Bunu nerden bulalım? Kimlere ısmarlayalım?

Önce kaç tezgâhımız var, bakalım, bir sayalım...

– Pek uzun boylu hesâb etme, nedir mes’ele ki?

Herkesin bildiği şey: Medrese bir, mektep iki.

– İşte arz eyliyorum zât-ı fazîlânenize ;

İkisinden de hayır yok bu şerâitle bize.

– Gâlibâ sen yeniden kızdıracaksın Köse’yi:

Söyle, mîrasyedi bey, kimdi yıkan medreseyi?

Biz miyiz, siz misiniz? Sizsiniz elbet...

– Elbet!

– Yıktınız kazmaya kuvvet, ne de sür’atle!

– Evet.

– Bir hünermiş gibi ikrâr ediyor ağzıyle...

– Çünkü mektep yapacaktık onun enkâzıyle.

– Çünkü mektep yapacakmış!.. Ne kolay söylemesi!

Bir kümes yaptığınız var mı ki, bir kaz kümesi?

– İnkılâb ümmetinin şânı yakıp yıkmaktır.

– Size çılgın demeyen varsa, kuzum, ahmaktır.

Yıkmak, insanlara yapmak gibi kıymet mi verir?

Onu en çolpa herifler de, emîn ol, becerir.

Sâde sen gösteriver “İşte budur kubbe!” diye;

İki ırgadla iner şimdi Süleymâniyye.

Ama gel kaldıralım dendi mi, heyhat, o zaman,

Bir Süleyman daha lâzım yeniden, bir de Sinan.

Bunların var mı sizin listede hiç benzeri, yok!

Ya ne var? Bir kuru dil, siz buyurun, karnım tok!

Ötmeyin, nâfile baykuş gibi karşımda, susun!

– Mürteci’sin be İmam?

– Mürteci’im, hamdolsun.

– Hele bak, hamd ediyor!

– Hamd ediyorsam, yeridir:

Şâfi’î’nin mi, kimindir o şiir?

– Hangi şiir?

– Hani “Peygamber’in evlâdını candan sevmek,

Râfızîlikse ...”

– Evet,

– “Yerde beşer, gökte melek,

Râfizîdir bu, desin hepsi de hakkımda benim,

Ben oyum, işte...” diyor...

– Bildim, evet.

– Kâili kim?

– Şâfi’î zannederim, neyse, fakat maksadınız?

Şunu lûtfen bana teşrîh ediniz, anlatınız.

– Yıkılan yurduma cennet diyemem, ma’zûrum

Hani ma’mûre ? Harâbeyle benim neydi zorum?

Heybe srtında “adâlet” dilenirken millet,

Müsterîh olmanın imkânı mı var, insâf et?

“Yaşasın!” ma’cunu a’lâ idi, yut, keyfine bak!

Tutmuyor şimdi, fakat, bin yala parmak parmak.

– Niye tiryâkisi oldun bu kadar sen de ayol?

Tutmuyor, çünkü alıştın... Yemeyeydin bol bol.

Hem bizim ma’cunu pek hırpalamak doğru mu ya?

– Dur canım! Ben kızarım böyle vakitsiz şakaya...

Sözü tekmîl edeyim...

– Sonra bitir, dinle biraz;

Bir yutar, beş yutar, afyonkeşi afyon tutmaz;

Der ki: Toprak mı, ne zıkkım bu, varıp anlamalı

Açılır kurna başından, sıyırır peştemalı,

Nalının sırtına atlar, sürerek doğru gider,

Hangi attarsa, bulur: “Tutmadı yâhû, yine!” der,

Gülmeden çatlayadursun biriken çarşı, pazar;

“Bu kadar tuttuğu yetmez mi kuzum?” der attar.

Gitme ey yolcu, berâber oturup ağlaşalım:

Elemim bir yüreğin kârı değil, paylaşalım:

Ne yapıp ye’simi kahreyleyeyim, bilmem ki?

Öyle dehşetli muhîtimde dönen mâtem ki!..

Ah! Karşımda vatan nâmına bir kabristan

Yatıyor şimdi... Nasıl yerlere geçmez insan?

Şu mezarlar ki uzanmış gidiyor, ey yolcu,

Nereden başladı yükselmeye, bak, nerde ucu!

Bu ne hicrân-ı müebbed, bu ne hüsrân-ı mübîn...

Ezilir rûh-i semâ, parçalanır kalb-i zemin!

Azıcık kurcala toprakları, seyret ne çıkar:

Dipçik altında ezilmiş, paralanmış kafalar!

Bereden reng-i hüviyyetleri uçmuş yüzler!

Kim bilir hangi şenâatle oyulmuş gözler!

“Medeniyyet” denilen vahşete lâ’netler eder.

Nice yekpâre kesilmiş de sırıtmış dişler!

Süngülenmiş, kanı donmuş, nice binlerle beden!

Nice başlar, nice kollar ki cüdâ cisminden!

Beşiğinden alınıp parçalanan mahlûkat;

Sonra, nâmûsuna kurbân edilen bunca hayat!

Bembeyaz saçları katranlara batmış dedeler!

Göğsü baltayla kırılmış memesiz vâlideler!

Teki binlerce kesik gövdeye âid kümeler:

Saç, kulak, el, çene, parmak... Bütün enkâz-ı beşer!

Bakalım, yavrusu uğrar mı, deyip, karnından,

Canavarlar gibi şişlerde kızarmış nice can!

İşte bunlar o felâket-zedelerdir ki, düşün,

Kurumuş ot gibi doğrandı bıçaklarla bütün!

Müslümanlıkları bîçârelerin öyle büyük

Bir cinâyet ki: Cezâlar ona nisbetle küçük!

Ey, bu toprakta birer na’ş-ı perîşan bırakıp,

Yükselen mevkib-i ervâh! Sakın arza bakıp;

Sanmayın: Şevk-ı şehâdetle coşan bir kan var...

Bizde leşten daha hissiz, daha kokmuş can var!

Bakmayın, hem tükürün çehre-i murdârımıza!

Tükürün: Belki biraz duygu gelir ârımıza!

Tükürün cebhe-i lâkaydına Şark’ın, tükürün!

Kuşkulansın, görelim, gayreti halkın, tükürün!

Tükürün milleti alçakça vuran darbelere!

Tükürün onlara alkış dağıtan kahbelere!

Tükürün Ehl-i Salîb’in o hayâsız yüzüne!

Tükürün onların aslâ güvenilmez sözüne!

Medeniyyet denilen maskara mahlûku görün:

Tükürün maskeli vicdânına asrın, tükürün!

Hele i’lânı zamanında şu mel’un harbin,

“Bize efkâr-ı umûmiyyesi lâzım Garb’ın;

O da Allah’ı bırakmakla olur” herzesini,

Halka îman gibi telkîn ile, dînin sesini

Susturan aptalın idrâkine bol bol tükürün!..

Yine hicrân ile çılgınlığım üstümde bugün...

Bana vahdet gibi bir yâr-ı müsâid lâzım!

Artık ey yolcu bırak... Ben, yalınız ağlayayım!

* * *

Ne dedin fıkrama?

– Gâyetle fenâ.

– Vay?

– Dinle.

Memleket mahvoluyor, baksana, bedbinlikle.

Ben ki ecdâda söven maskaralardan değilim,

Anarım hepsini rahmetle... Fakat münfa’ilim.

– Niye?

– Zerk etmediler kalbime bir damla ümîd.

Hoca, dünyâda yaşanmaz, yaşamaktan nevmîd.

Daha mektepte çocuktuk, bizi yıldırdı hayat;

Oysa hiç korku nedir bilmeyecektik, heyhat!

Neslim ürkekmiş, evet, yoktu ki ürkütmeyeni;

“Yürü oğlum!” diye teşci’ edecek yerde beni,

Diktiler karşıma bir kapkara müstakbel ki,

Öyle korkunç olamaz hortlasa devler belki!

Bana dünyâya çıkarken “Batacaksın!” dediler...

Çıkmadan batmayı öğren, ne kadar saçma hüner!

Ye’si ezber bilirim, azmi yüzünden tanımam;

Okutan böyle okutmuştu, beğendin mi İmam?

– Çattı, lâkin, o yalan bellediğin istikbâl.

– Hadi çatmış diyelim, kimlere âid ki vebâl?

Bir ışık gösteren olsaydı eğer, tek bir ışık,

Biz o zulmetleri bin parça edip çıkmıştık.

İki üç yüz senedir serpemiyor bizde şebâb;

Çünkü bîçârenin âtîsine îmânı harâb.

Hissi yok, fikri bozuk, azmini dersen: Meflûc...

Hani rûhunda o haksızlığa isyan, o hurûc ?

Karşıdan zinde görürsün, sokulursun ki: Yarım...

Yandık ecdâdımızın nârına, hâlâ yanarım!

Ye’si tekfîr eden îmânıma olsun ki yemin,

Bize telkîn-i ümîd etmediler, yoksa bu din,

Yine dünyâlara yaymıştı yeşil gölgesini;

Yine hakkın sesi boğmuştu dalâlin sesini.

Müslümanlık bu değil, biz yolumuzdan saptık,

Tapacak bir putumuz yoktu, özendik, yaptık!

Göreyim gel de büyük bildiğin Allâh’ı kayır...

Hani, tevfîk-i İlâhî’ye kanan var mı? Hayır.

Ya senin âlem-i İslâm’ın inanmış ye’se;

Dîn-i resmîsi odur, vazgeçemez kim ne dese!

Önce dört kıt’ayı alt üst eden îmân-ı metîn;

Sonra, dört yüz bu kadar milyon adam, hepsi cebîn!

Şarka in, mağribe yüksel, göremezsin galeyan...

Nasıl olmuş da uyuşmuş bütün ümmetteki kan?

Niye tutmuş da bu şevket, bu şehâmet dîni,

Benden imsâk ediyor ceddime bezl ettiğini?

Yaşamak hakk-ı sarîhim mi? Evet. Bir mantık,

Bunu inkâr edemez, çünkü bedîhî artık.

Bir bedâhet de bu öyleyse: “Çalışmak borcum.”

Yok irâdem ki, fakat, dipdiri bir meflûcum!

– Ya kabahat yine mâzîde mi?..

– Bilmem, kimde...

Bir çıfıt sillesi kaç yıldır öter beynimde:

Dedi: “Farz et senin Asya’n yedi yüz milyonmuş;

Ne çıkar? Davranamaz hiç ki, serâpâ donmuş.

Vâkıâ biz bir avuç unsuruz amma boğarız,

Kimi dünyâda görürsek hareketsiz, cansız.”

Evet, mezârı o heykellerin uzaktı bana;

Şu var ki mün’atıf oldukça gözlerim o yana,

Gülümsüyor diyorum onların da çehreleri.

Gülümsüyor koca bir ma’bedin uzakta yeri.

Gülümsüyor sağa baktıkça karşıdan “Karnak”;

Gülümsüyor o sütunlar ki, Nîl’e müstağrak,

Zılâl-i ra’şe-nümâsıyle oynuyor emvâc.

Gülümsüyor, dağınık başlarında altın tâc,

Semaya fırça vuran hurmalar sevâhilden.

Oturmuş olduğum âsûde sath-ı mâilden,

Biraz yukardaki çardak biçimli gölgeliği,

Nasılsa görmek için kalkayım, dedim... Ne iyi!

Fransız, İngiliz, Alman, on üç kadar seyyâh,

Üçer beşer küme olmuşlar: İnliyor akdâh !

Birinciler gülüyor... Çünkü ceyb-i meşhûnu,

Yerinden oynatıyor kâinât-ı medyûnu.

“Sedan”, düşündürecek olsa olsa maskarayı...

Refâh unutturur insana en derin yarayı.

İkinciler gülüyor, hem de hakkıdır, gülecek;

Cihan bir emrine âmâde... “Öl!” desin, ölecek...

Tutuşturup bütün akvâmı karşıdan bakıyor!

Çelikle taş vuruşurken, herif çubuk yakıyor!

Üçüncüler gülüyor, çünkü zûr-i bâzûsu,

Ne derse “Doğru!” denen bir kefîl-i nâmûsu.

Beşer ki kuvveti bahşetmiyor henüz hakka;

Ne çâre var onu kuvvetle almadan başka?

Zebun musun? Yalınız ağlamak senin hakkın!..

Evet, bu sâha-i cûşun, bu cûş-i ezvâkın

İçinde ben, yalınız ben zavallı gülmüyorum...

Oturmuş ağlıyorum, ağlasam da ma’zûrum:

Vatan-cüdâ gibiyim ceddimin diyârında!

Ne toprağında şu yurdun, ne cûybârında,

Bir âşinâ sesi, yâhud bir âşinâ izi var!

Sadâma beklediğim aksi vermiyor ovalar.

Bileydim ey koca Şark, ey cihân-ı dûrâdur,

Senin nerendeki evlâdının nasîbi huzûr?

Başın belâlara girmiş; elin, kolun pâmâl,

İçinden esti ki bir gün hevâ-yı istiklâl?

Görür müyüm diye karşımda müslüman yurdu,

Bütün diyârını gezdim, ayaklarım durdu.

Yabancı sesleri geldikçe reh-güzârımdan,

Hep inkisâr-ı emel taştı rûh-i zârımdan!

Vatan-cüdâ olayım sînesinde İslâm’ın?

Bu âkıbet, ne elîm intikâmı eyyâmın!

Benim ki yaşlıyım artık, düşük kolum, kanadım;

Bu intikâmı çalışsın da alsın evlâdım.

Çamurlu bir kapı, üstünde bir değirmi delik;

Önünde tahta mı, toprak mı? Sorma, pis bir eşik.

Şu gördüğüm yer için her ne söylesen câiz;

Ahırla farkı: O yemliklidir, bu yemliksiz!

Zemîni yüz sene evvel döşenme malta imiş...

“İmiş”le söylüyorum. Çünkü anlamak uzun iş,

O bir karış kirin altında hangi ma’den var?

Tavan açık kuka renginde; sağlı sollu duvar,

Maun cilâsına batmış tütünle nargileden;

Duman ocak gibi çıkmakta çünkü her lüleden,

Dikilmiş ortaya boynundan üstü az koyu al,

Vücûdu kapkara, leylek bacaklı bir mangal.

Şu var ki, bilmeyen insan görürse birden eğer,

“Balıkçılın kara saçtan yapılma heykeli!” der.

Kenarda, peykelerin alt başında, bir kirli

Tomar sürükleniyor, bir yatak ki besbelli:

Çekilmiş üstüne yağmurluğumsu bir pırtı,

Zavallının, güveden, lîme lîme hep sırtı.

Kurur bu örtünün üstünde yağlı bir mendil;

Ki “Bir tependen inersem!” diyen hasır zembil;

Onun hizâsına gelmez mi, bir döner şöyle;

Sicimle kulpuna ilmikli çifte mestiyle!

Duvarda eski ocaklar kadar geniş bir oyuk,

İçinde camlı dolap var ya, raflarında ne yok!

Birinci katta sülük beslenen büyük kavanoz;

Onun yanında, kan almak için, beş on boynuz.

İkinci katta bütün kerpetenler, usturalar...

Demek ki kahveci hem diş tabibi, hem perukâr!

İnanmadınsa değildir tereddüdün sırası;

Uzun lâkırdıya hâcet ne? İşte mosturası:

Çekerken etli kemiklerle ayrılıp çeneden,

Sonunda bir ipe, boy boy, onar onar, dizilen,

Şu kazma dişleri sen mahya belledinse, değil;

Birer mezâra işâret, düşün ki, her kandil!

Üçüncü katta durur sâde havlu bohçaları.

Sağında cam dolabın hücre hücre bitpazarı.

Duvarda türlü resimler: Alındı Çamlıbeli,

Kaçırmış Ayvaz’ı ağlar Köroğlu rahmetli!

Arab Üzengi’ye çalmış Şah İsmail gürzü;

Ağaçta bağlı duran kızda işte şimdi gözü.

Firaklıdır Kerem’in “Of!” der demez yanışı,

Fakat şu “Âh min’el-aşk”a kim durur karşı?

Gelince Ezrakabânû denen acûze kadın,

Külüngü düşmüş elinden zavallı Ferhâd’ın!

Görür de böyle Rüfâî’yi: Elde kamçı yılan,

Beyaz bir arslana binmiş; durur mu hiç dede can?

Bakındı bak Hacı Bektaş’a: Deh demiş duvara!

Resim bitince gelir şüphesiz ki beyte sıra

Birer birer oku mümkünse, sonra ma’nâ ver...

Hayır, hülâsası kâfi, yekûnu ömre sürer:

Bedâheten kusulan herze-pâreler ki düşün,

Epey zaman daha lâzımdı herze olmak için!

Korkma, sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak;

Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak.

O benim milletimin yıldızıdır, parlayacak;

O benimdir, o benim milletimindir ancak!

Çatma, kurban olayım, çehreni ey nazlı hilâl!

Kahraman ırkıma bir gül... Ne bu şiddet bu celâl?

Sana olmaz dökülen kanlarımız sonra helâl;

Hakkıdır, Hakk’a tapan, milletimin istiklâl.

Ben ezelden beridir hür yaşadım, hür yaşarım.

Hangi çılgın, bana zincir vuracakmış? Şaşarım!

Kükremiş sel gibiyim: Bendimi çiğner, aşarım;

Yırtarım dağları, enginlere sığmam taşarım.

Garb’ın âfâkını sarmışsa çelik zırhlı duvar;

Benim îman dolu göğsüm gibi serhaddim var.

Ulusun, korkma! Nasıl böyle bir îmânı boğar,

“Medeniyyet!” dediğin tek dişi kalmış canavar?

Arkadaş! Yurduma alçakları uğratma sakın;

Siper et gövdeni, dursun bu hayâsızca akın.

Doğacaktır sana va’dettiği günler Hakk’ın...

Kim bilir, belki yarın, belki yarından da yakın.

Bastığın yerleri “Toprak!” diyerek geçme, tanı!

Düşün altındaki binlerce kefensiz yatanı.

Sen şehîd oğlusun, incitme, yazıktır, atanı:

Verme, dünyâları alsan da, bu cennet vatanı.

Kim bu cennet vatanın uğruna olmaz ki fedâ?

Şühedâ fışkıracak toprağı sıksan, şühedâ!

Cânı, cânânı, bütün vârımı alsın da Hudâ,

Etmesin tek vatanımdan beni dünyâda cüdâ.

Rûhumun senden İlâhî şudur ancak emeli:

Değmesin ma’bedimin göğsüne nâ-mahrem eli;

Bu ezanlar -ki şehâdetleri dînin temeli-

Ebedî, yurdumun üstünde benim inlemeli.

O zaman vecd ile bin secde eder -varsa- taşım;

Her cerîhamdan, İlâhî, boşanıp kanlı yaşım,

Fışkırır rûh-i mücerred gibi yerden na’şım!

O zaman yükselerek Arş’a değer, belki, başım.

Dalgalan sen de şafaklar gibi ey şanlı hilâl!

Olsun artık dökülen kanlarımın hepsi helâl.

Ebediyyen sana yok, ırkıma yok izmihlâl:

Hakkıdır, hür yaşamış, bayrağınım hürriyyet;

Hakkıdır, Hakk’a tapan, milletimin istiklâl.

Beş-on gün oldu ki, mu’tada inkıyâd ile ben

Sabahleyin çıkıvermiştim evden erkenden.

Bizim mahalle de İstanbul’un kenârı demek:

Sokaklarında gezilmez ki yüzme bilmeyerek!

Adım başında derin bir buhayre dalgalanır,

Sular karardı mı, artık gelen gelir dayanır!

Bir elde olmalı kandil, bir elde iskandil ,

Selâmetin yolu insan için bu, başka değil!

Elimde bir koca değnek, onunla yoklayarak,

Önüm adaysa basıp, yok, denizse atlayarak,

Ayakta durmaya elbirliğiyle gayret eden,

Lisân-ı hâl ile amma rükûa niyyet eden

O sâlhurde, harab evlerin saçaklarına,

Sığınmış öyle giderken, hemen ayaklarına

Delîlimin koca bir şey takıldı...

Baktım ki: Genişçe bir küfe yatmakta, hem epey eski.

Bu bir hamal küfesiymiş... Aceb kimin? Derken;

On üç yaşında kadar bir çocuk gelip öteden,

Gerildi, tekmeyi indirdi öyle bir küfeye:

Tekermeker küfe bîtâb düştü tâ öteye.

– Benim babam senin altında öldü, sen hâlâ

Kurumla yat sokağın ortasında böyle daha!

O anda karşıki evden bir orta yaşlı kadın

Göründü:

– Oh benim oğlum, gel etme kırma sakın!

Ne istedin küfeden, yavrum? Ağzı yok dili yok,

Baban sekiz sene kullandı... Hem de derdi ki: “Çok

Uğurlu bir küfedir, kalmadım hemen yüksüz...”

Baban gidince demek kaldı âdetâ öksüz!

Onunla besleyeceksin ananla kardeşini.

Bebek misin daha öğrenmedin mi sen işini?”

Dedim ki ben de:

– Ayol dinle annenin sözünü!

Fakat çocuk bana haykırdı ekşitip yüzünü:

– Sakallı, yok mu işin? Git cehennem ol şuradan!

Ne dırlanıp duruyorsun sabahleyin oradan?

Benim içim yanıyor: Dağ kadar babam gitti...

– Baban yerinde adamdan ne istedin şimdi?

Adamcağız sana, bak hâl dilince söylerken...

– Bırak hanım, o çocuktur, kusûra bakmam ben...

Adın nedir senin oğlum?

– Hasan.

– Hasan, dinle.

Zararlı sen çıkacaksın bütün bu hiddetle.

Benim de yandı içim anlayınca derdinizi...

Fakat, baban sana ısmarlayıp da gitti sizi.

O, bunca yıl çalışıp alnının teriyle seni

Nasıl büyüttü? Bugün, sen de kendi kardeşini,

Yetim bırakmayarak besleyip büyütmelisin.

– Küfeyle öyle mi?

– Hay hay! Neden bu söz lâkin?

Kuzum, ayıp mı çalışmak, günah mı yük taşımak?

Ayıp: Dilencilik, işlerken el, yürürken ayak.

– Ne doğru söyledi! Öp oğlum amcanın elini...

– Unuttun öyle mi? Bayramda komşunun gelini:

“Hasan, dayım yatı mekteplerinde zâbittir;

Senin de zihnin açık... Söylemiş olaydık bir...

Koyardı mektebe... Dur söyleyim” demişti hani?

Okutma sen de hamal yap bu yaşta şimdi beni!

Söz anladım ki uzun, hem de pek uzun sürecek;

Benimse vardı o gün pek çok işlerim görecek

Bıraktım onları, saptım yokuşlu bir yoldan.

Ne oldu şimdi aceb, kim bilir, zavallı Hasan?

Bizim çocuk yaramaz, evde dinlenip durmaz;

Geçende Fâtih’e çıktık ikindi üstü biraz.

Kömürcüler kapısından girince biz, develer

Kızın merakını celbetti, dâimâ da eder:

O yamrı yumru beden, upuzun boyun, o bacak,

O arkasındaki püskül ki kuyruğu olacak!

Hakîkaten görecek şey değil mi ya? Derken,

Dönünce arkama, baktım: Beş on adım geriden,

Belinde enlice bir şal, başında âbânî ,

Bir orta boylu, güler yüzlü pîr-i nûrânî ;

Yanında koskocaman bir küfeyle bir çocucak,

Yavaş yavaş geliyorlar. Fakat tesâdüfe bak:

Çocuk, benim o sabah gördüğüm zavallı yetîm...

Şu var ki, yavrucağın hâli eskisinden elîm :

Cılız bacaklarının dizden altı çırçıplak...

Bir ince mintanın altında titriyor, donacak!

Ayakta kundura yok, başta var mı fes? Ne gezer!

Düğümlü, alnının üstünde sâde bir çember.

Nefes değil, o soluklar, kesik kesik feryâd;

Nazar değil o bakışlar, dümû’-i istimdâd.

Bu bir ayaklı sefâlet ki yalnayak, baş açık;

On üç yaşında buruşmuş cebîn-i sâfı, yazık!

O anda mekteb-i rüşdiyyeden taburla çıkan

Bir elliden mütecâviz çocuk ki, muntazaman

Geçerken eylediler ihtiyârı vakfe-güzin ...

Hasan’la karşılaşırken bu sahne oldu hazîn:

Evet, bu yavruların hepsi, pür-sürûd-i şebâb,

Eder dururdu birer âşiyân-ı nûra şitâb.

Birazdan oynayacak hepsi bunların, ne iyi,

Fakat Hasan, babasından kalan o pis küfeyi,

-Ki ezmek istedi görmekle reh-güzârında -

İlel’ebed çekecek dûş-i ıztırârında !

O, yük değil, kaderin bir cezâsı ma’sûma...

Yazık, günâhı nedir, bilmeyen şu mahkûma!

Ne kaldı arkaya? Dördüncü kısmın efrâdı.

Bu zümrenin de sefâhet hayât-ı mu’tâdı.

Hem i’tiyâdını hiçbir zaman değiştiremez;

O nazlı sîneye zîrâ, acıklı şey giremez!

Geçen kıyâmet için “Fırtınaydı, geçti” diyor.

Diyor da zevkine, vur patlasın, devâm ediyor.

– Bugün Florya mı? A’lâ! Yarın ne var!

– Konser...

“Sular” da pek ömür amma, açık değil, dediler.

– Açılmamış diye evlerde kalmak olmaz ya!

– Hakîkat öyle! Ne yapsak? Gider misin Mama’ya?

– Ne var ki?

– Orta oyun var. Gelir misin? Haydi!

– Kavuklu, Hamdi mi? Gerçek... O sağ değil...

– Abdi.

– Hayır, hayır? Bana lâzım değil ne Abdi, ne şey!..

– Nedense pek asabîsin bugün, Ferîdun Bey!

– Değil, bu tatsız oyunlar çekilmiyor: Monoton!

– Pekî! Ne yapmalı? Sen bâri söyle... Bak: Saat on.

– Evet, ne yapmalı? Dur dur! Ne Üsküdar, ne Mama;.

Tiyatro olmalı, yâhud güzelce bir sinema.

Demek tiyatro severmiş benim sevimli beyim...

O hâlde ben ona tam altı sahne arzedeyim:

Ki her birinde değişsin bütün bütün âhenk;

Zemîni yeknesak olsun, edâsı rengâ-renk!

Çocukların bu sefer yükselince feryadı,

Kadın tehevvürü artık cünûna vardırdı:

– Şu nevhalar ki çıkar tâ bulutların içine;

Ömer! Savâik-i tel’în olur, iner tepene!

Yetîmin âhını yağmur duası zannetme:

O sayha ra’d-ı kazâdır ki gönderir ademe!

“Açız! Açız! Bize bir lokma olsun ekmek ver...”

“Susundu yavrularım, işte oldu, şimdi pişer!”

Gidip de söyleyeyim hâ!.. Dilencilik yapamam!

Ömer de kim? Benim ondan kerîm adamdı babam,

Ölür de yüz suyu dökmem sizin halîfenize!..

Ömer vuruldu bu son sözle...

– Haklısın, teyze!

Avut çocukları, ben şimdicek gider gelirim.

* * *

Halîfe önde, bitik, suçlu, münfa’il, nâdim;

Ben arkasında, perîşan, çadırdan ayrıldık.

Sabaha karşı biraz başlamıştı aydınlık.

Köyün köpekleri ejder misâli saldırıyor,

Bırakmıyor bizi yoldan, fakat kim aldırıyor?

Medîne’nin dalarak münhanî sokaklarına;

Dönüp dönüp hele geldik zahîre anbarına.

Halîfe girdi açıp, ben de girdim emriyle.

Arandı her yeri, bir mum yakıp ale’l-acele.

– Şu tek çuval unu gördün ya! Haydi yükle bana;

Bu testi yağ doludur, elverir o yük de sana.

Çuval Halîfe’de, yağ bende, çıktık anbardan;

Kilitleyip geri döndük deminki yollardan.

Mesâfe, baktım, uzun; yük yaman; Ömer yaralı;

Dedim ki:

– Ben götüreydim... Verir misin çuvalı?

– Hayır, yorulsa değil, ölse yardım etme sakın:

Vebâli kendine âiddir İbni Hattâb’ın.

Kadın ne söyledi, Abbâs, işitmedin mi demin?

Yarın, huzûr-i İlâhî’de, kimseler, Ömer’in

Şerîk-i haybeti olmaz, bugünlük olsa bile;

Evet, hilâfeti yüklenmeyeydi vaktiyle.

Kenâr-ı Dicle’de bir kurt aşırsa bir koyunu,

Gelir de adl-i İlâhî sorar Ömer’den onu!

Bir ihtiyar karı bî-kes kalır, Ömer mes’ul!

Yetîmi, girye-i hüsrân alır, Ömer mes’ul!

Bir âşiyân-ı sefâlet bakılmayıp göçse:

Ömer kalır yine altında, hiç değil kimse!

Zemîne gadr ile bir damla kan dökünce biri:

O damla bir koca girdâb olur boğar Ömer’i!

Ömer duyulmada her kalbin inkisârından;

Ömer koğulmada her mâtemin civârından!

Ömer halîfe iken başka kim çıkar mes’ul?

Ömer ne yapsın; İlâhî, beşer zalûm ü cehûl !

Ömer’den isteniyor beklenen Muhammed’den...

Ömer! Ömer! Nasıl aldın bu bârı sırtına sen?

Üç akşam oldu ki yoksun. Necip: Babam nerde?

Ben isterim onu mutlak demez mi? Bak derde!

Sular karardı; bu saatte hiç gezer mi kadın?

O, sarhoşun biri, tut kim sokak sokak aradın...

Nasıl bulursun a yavrum? Yarın gelir belki,

Dedim. Fakat çocuğun durmuyordu. Baktım ki

Avutmanın yolu yok; komşunun Hüseyn Ağ’yı

Alıp dolaşmadayım yatsı vakti dünyâyı.

Anam benim gibi evlâd doğurmaz olsaydı,

Bu hâli görmeden evvel gözüm yumulsaydı!

Herif! Şu hâlime bak, merhametli ol azıcık...

Bırak o zıkkımı, içtiklerin yeter artık.

Efendiler, ağalar, siz de bir nasihat edin,

Sizin de belki var evlâdınız...

– Hasan, ne dedin?

– Bırak, köpoğlu kadın amma çalceneymiş hâ!

– Benimki çok daha fazlaydı.

– Etme!

– Elbet ya!

Onun için boşadım. Sen işitmedin mi Halim?

– Kadın lâkırdısı girmez kulağıma zâti benim.

Senin karım dediğin âdetâ pabuç gibidir:

Biraz vakit taşınır, sonradan değiştirilir.

Kadın bu sözleri duymaz, tazallüm eylerdi;

Herif mezar taşı tavrıyla sâde dinlerdi;

Açıldı ağzı nihâyet, açılmaz olsa idi!

Taşıp döküldü, içinden şu lâ’net-i ebedî:

– Cehennem ol seni hınzır orospu, git: Boşsun!

– Ben anladım işi: Sen komşu, iyice sarhoşsun;

Ayıltınız şunu yâhu!

– İlişmeyin!

– Bırakın!

Herif ayıldı mı, bilmem, düşüp bayıldı kadın!

– Vefâ’ya çıksa gerektir bu eğri büğrü sokak...

– Evet, Vefâ’ya iner.

– Gâlibâ epeyce uzak...

Değil mi?

– Hiç de değil... Sen yoruldun anlaşılan!

– Unutmuşum, hani, yoktur da geldiğim çoktan.

– Sapınca, doğru Vefâ Meydanı’ndayız şimdi.

– Biraz tanır gibi oldum...Ya az mı geçtimdi!

– Al işte istediğin: Türbe, taş konak, karakol...

– Fakat bunun nesi meydan? Bu âdetâ bir yol...

Tuhaf değil mi ya?

– Vaktiyle belki meydandı...

Kapanmış olsa da gittikçe, kalmış eski adı.

– Epeyce kahve de var...

– Nerde yok ki? Her yerde!

Onunla millet-i merhûme uğramış derde!

Bekâsı var mı cihânın, düşünme âkıbeti!

Uzan şu peykeye: Buldun demektir âhireti!

Birinci def’a imiş binmiş ihtiyar kayığa;

Piyâde yağ gibi kaydıkça doğrulup açığa;

Işıldamış gözü, bir kav çakıp demiş: “Yâ Hay!

Ömür ömür bu ömür işte: Hem otur, hem kay!”

Şu peykeler de o tiryâkinin “ömür” dediği

Piyâdenin eşidir... Yan gelir misin... Ne iyi!

Hayat akıp gidecekmiş... Ne var kederlenecek?

Zaman zaman bu zaman... Durma bir nefes daha çek!

Safâna bak ki ya çıktın, ya çıkmadın yarına!

– Dönüp dönüp bakıyorsun... Ne geldi hatırına?

– Şu karşılıklı binâlar düşündürür mü seni?

– Niçin düşündürecek, önce söyle hikmetini...

– Şu sağ taraftaki?

– Mektep.

– Evet, bu cebhedeki?

– Bir eski medrese olmak gerek... Değil mi?

– Peki.

– Pekî nedir? Biraz îzâh edilse, çok eksik!

– Zavallı milleti vahdet-cüdâ eden “ikilik”,

Sırıtmıyor mu? O pis dişleriyle karşında?

Nasıl tükürmesin insan şu hâle baksın da?

Yıkılmamış, ne kadar yıkmak istesek, îmân;

Ayırmak istemişiz sonra dîni dünyâdan.

Ayırmışız, ederek Şer’i muttasıl ihmâl;

Asıl ikincisi olmuş, şu var ki, berzede-hâl!

Evet, bu sıska vücûdun yarın durur nefesi;

Fakat şu gördüğün “Ekmekçioğlu Medresesi”

Yaşar, demir gibi göğsüyle, belki on bin yaş...

Ya her kaburgası: Kurşunla bağlı yalçın taş!

Olaydı koskaca millete bir beyinli kafa;

“Vücûdu bir yana atmak, dimâğı bir tarafa,

Akıllı kârı değil!” der de böyle yapmazdı.

Ne oldu, sor bakalım? Milletin öz evlâdı,

Yabancıdan daha düşman kesildi birbirine!

– Sonunda kardeş olurlar tabîatıyle yine.

– Zaman bilir onu artık.

– Kemer gözüktü hele...

– Gözükmesin mi ya? Bir hayli kısmı geçti bile.

– Zavallı saklanıyor: Hâli görmek istemiyor!

– Kurûn-i mâziyemizden bakan şu “gözler”e sor:

O neydi, dağ gibi erler ki arza hâkimdi...

Nedir karıncalanan nesl-i muzmahil şimdi?

– Hakîkat, öyle küçülmüş ki: “Yok!” de, geç artık...

– Asıl bu, yok gibi varlık değil mi maskaralık?

– “Gebermeliydi” mi dersin? Gebermişiz, ne çıkar?

Kolay değil o da... İnsanca ölmenin yolu var.

Cemâatin arasından “Kalırsa: El beğenir;

Ölürse: Yer beğenir” dört adam çıkarsa, getir!

Bırak da ölmeyi, anlat şu gördüğün kemeri;

Büyüklüğünde midir, nerdedir bunun hüneri?

– Gelince baktılar Osmanlılar ki memlekete,

Su yok. Su halbuki gâyet mühimdi...

– Elbette.

– Düşündüler bunu nerden, nasıl getirmesini;

Sonunda öyle bir iş yaptılar ki: Pek fennî.

Tutulmuyor ya esâsen bugün de başka tarîk,

Suyun isâlesi, tevzî’i, mutlakâ tazyîk

İ’ânesiyle olur...

– Şüphesiz.

– Fakat, makine

Henüz bilinmediğinden, o kuvvetin yerine,

Menâbi’in değişen râkımından istihsâl

Olunma bir sıkı tazyîk edilmiş isti’mâl.

Bulunca en iyi tazyîkin en kolay yolunu;

Kaçırmamak için artık onun tefâzulunu ,

Hemen şu âbideler başlanılmış i’lâya...

Fakat mehâret-i san’at bununla bitti mi ya?

Hayır! Görülmelidir ayrı ayrı maksemler :

Bakınca hayret edersin... Ne ince iş, ne hüner!

Hakîkaten şaşacak şey... Ne vâkıfâne hesâb!

Su öyle bir dağıtılmış ki: -Olmasaydı harâb-

Alırdı hakkını her çeşme; damlanın kesri

Kadar tehallüfü hattâ sezerdi “ölçü”Ieri.

– Son zamanlarda hükûmet, şımarık bir deliyi,

Götürür bir yere vâlî diye bağlar.

– Ne iyi!

– Herifin ilk işi “Tekmil hocalar gelsin!” der.

Ki tabî’î bu adamlar da icâbetle gider.

Önce tebrîk ile takdîm için az çok durulur;

Sonra “meclis” denilir, bir koca dîvan kurulur.

Şimdi kürsîye abansın da senin Vâlî Bey,

Nutka gelsin mi adam zannederek kendini?..

– Eyy?

Ne demiş?

– Yok, ne geğirmiş diye sor! Ma’nâsız

Bir yığın râbıta müştâkı perâkende lâfız,

Bir etek yâve saçar, bir sürü cinnet savurur;

Bu da yetmez gibi peştahtaya üç kerre vurur,

Der ki:

“Yirminci asır, fenlere zihniyyetler

Verebilmekle tebellür ve tefâhürler eder.

Vâkıâ hâlet-i rûhiyyesi var akvâmın;

Bu prensiple, fakat, ma’şeri pek i’zâmın ,

Belki ferdiyyeti sarsar biraz aksü’l-ameli ...

Sâde şe’niyyet-i a’sârı durup dinlemeli.

İctihâdî galeyanlar da mühimdir ya, asıl,

İktisâdî cereyanlardır olan müstahsil.

Bunu te’mîn edemezlerse nihâyet hocalar,

İskolâstikle sanâyi’ yola gelmez, bocalar.

İlk adımdır, atacaktır bunu elbette ilim;

Parprensip, gelin, ıslâh-ı medâris diyelim.”

– Parprensip mi? Bayıldım be!

– Fransızcama mı?

Ya heriften de mi eşşek sanıyordun İmam’ı?

– Birden eşşek deme, bîçâre henüz müsvedde ...

Ne yetişkinleri var, dursun o sağlam şedde.

– Hangi müsvedde? Ne müsveddesi? Bir bilmece ki...

– Merkebin...

– Ey?

– Mütekâmil soyu olmaz mı?

– Peki?

– İşte hilkatten o sûrette çıkarken beyazı;

Böyle birdenbire müsvedde de fırlar ba’zı!

Neyse geç fıkraya.

– Nerdeydik? Evet, şimdi, nutuk

Biter amma yayılır meclise bir durgunluk.

– Çünkü imlâya gelir herze değil duyduğu şey!

– Sonra kalkar hocalardan biri, der:

“Vâlî Bey,

Şu hitâbeyle tavanlardan uçan efkârı,

Tutamazlarsa küçük görmeyiniz huzzârı.

Siz ki yirminci asırlardasınız, baksanıza,

Bizim on dördüne dün basmış olan asrımıza!

Altı yüz yıl mı, evet, tam o kadar lâzım ki,

Kâbil olsun o büyük nutkunuzun idrâki.

Sâde “ıslâh-ı medâris” mi ne, bir şey dediniz...

Onu anlar gibi olduksa da îzâh ediniz:

Acabâ hangi zarûret sizi sevketti buna?

Ya fesâd olmalı meydanda ki ıslâh oluna.

Bunu bir kerre kabûl eylemeyiz, reddederiz.

Sonra, bîçâre medâris o kadar sâhibsiz

O kadar baştan atılmış da o hâliyle yine,

Düşüyor, kalkıyor amma gidiyor hizmetine.

Halkın irşâdı mıdır maksad-ı te’sîsi? Tamam:

Şehre müftî veriyor, minbere, mihrâba imam,

Hutabânız oradandır, oradan vâiziniz;

Oradandır hocanız, kayyiminiz, hâfızınız.

Adli tevzî’ edecek hâkime fıkh öğreten o;

Hele köy köy dolaşıp köylüyü insân eden o.

Şimdi bir mes’ele var arz edecek, çünkü değer:

Bunların hepsine az çok yetişen medreseler,

Bir zaman müftekır olmuş mu aceb hârice? Yok.

İyi amma, a beyim, şöyle bakınsak, bir çok,

Bir alay mekteb-i âlî denilen yerler var;

Sorunuz bunlara millet ne verir? Milyonlar.

Şu ne? Mülkiyye. Bu? Tıbbiyye: Bu? Bahriyye. O ne?

O mu? Baytar. Bu? Zirâ’at. Şu? Mühendishâne.

Çok güzel, hiçbiri hakkında sözüm yok; yalnız,

Ne yetiştirdi ki şunlar acaba? Anlatınız.

İşimiz düştü mü tersâneye, yâhud denize,

Mutlakâ âdetimizdir, koşarız İngiliz’e.

Bir yıkık köprü için Belçika’dan kalfa gelir;

Hekimin hâzıkı bilmem nereden celbedilir.

Meselâ büdce hesâbâtını yoktur çıkaran...

Hadi mâliyyeye gelsin bakalım Mösyö Loran.

Hani tezgâhlarınız nerde? Sanâyi’ nerde?

Ya Brüksel’de, ya Berlin’de, ya Mançester’de!

Biz ne müftî, ne imam istemişiz Avrupa’dan;

Ne de ukbâda şefâ’at dileriz Rimpapa’dan.

Siz gidin bunları ıslâha bakın peyderpey;

Hocadan, medreseden vazgeçiniz, Vâlî Bey!”

Selânik’in, Siroz’un, bak, o nâmdâr ovası,

Kimin elinde bugün, hangi haydudun yuvası?

Zemîni öyle boyanmış ki, hûn-i İslâm’a:

Kızıl kesâfeti çökmüş cebîn-i eyyâma!

Kızıl ufukların altında kıpkızıl her yer...

Kızardı, baksana, dağlar, kızardı vâdîler;

Kızardı çehre-i dünyâ; kızardı rûy-i semâ ;

Fakat şu mavili bayrak kızarmıyor hâlâ!

Onun salındığı yerlerde bir kızıl tûfan,

Ne can bıraktı, ne îman, ne boğmadık vicdan!

Minâreler serilip hâke, sustu ma’bedler;

Yıkıldı medreseler; dümdüz oldu merkadler.

Mesâcidin çoğu meydanda yok, kalanlar ise,

Ya gördüğün gibi meyhânedir, ya bir kilise..

Şehirde evlere baskın; kazada katl-i nüfûs;

Kurâda kalmadı telvîs olunmadık nâmûs!

Yapan da kim? Adı Osmanlı, rûhu Yûnanlı,

Bu işde en mütehassıs bölük bölük kanlı!

“Mukaddes ordu”yu te’yîd eden bu azgınlar

Saçıp savurdular etrâfa öyle yangınlar:

Ki uğradıkları yerlerde tütmüyor bir ocak...

Kıyâm-ı haşre kadar, belki tütmeyip duracak!

Adım başında şekâvet, adım başında kıtâl ;

Şenâ’atin ne kadar kanlı şekli varsa: Helâl!

Şu, haç kazılmak için alnı parça parça olan;

Şu, vaftiz etmek için buzlu gölde dondurulan

Zavallılarla soğuklarda titreşen eytâm ;

Şu, süngülerle aranmış delik deşik erhâm ;

Şu, na’şı kanlı çarıklarla çiğnenen kızlar;

Şu, hânedânı sönenler; şu hânümânsızlar;

Şu ümmehât-ı perîşân; şu derbeder evlâd;

Şu, saç yolan ninecikler; şu inleyen ecdâd;

Şu, bombalarla çöken kubbeler derünundan,

Kemik sütûnları hâlinde fışkıran ecsâd;

Şu kül yığınları altında saklı gövdeleri

Tavâf eden, o yürekler dayanmayan feryâd;

Tiyatrolarda görülmez, değil mi, nazlı beyim?

Sıkıldın öyle mi? Dur başka sahne göstereyim:

Bu hâtırât ile kalbimde başlayınca melâl ,

Oturmak istemez oldum, kıyâm edip derhâl;

-Yüzümde âleme nefrin, içimde şevk-i memât ;

Gözümde içyüzü dehrin : Yığın yığın zulümât !-

Bulunduğum o mukassî mahalden ayrıldım.

Bu perde bitti mi? Heyhât! Atmadım bir adım,

Ki rûhu eylemesin böyle bin fecîa harâb!.

Hayât nâmına yâ Rab, nedir bu devr-i azâb ?

Sen geçenlerde demiştin ki:

“Yazık hâlâ biz,

Dünkü ilmin bile bîgânesiyiz, câhiliyiz.

İşte fıkdânı bu ihmâl edilen ma’rifetin,

Nesli bir acze düşürmüş ki, bugün, memleketin,

Bir yığın kuvveti var, hem ne tabî’î de, henüz,

Biz o kuvvetlere eller gibi hâkim değiliz.

Yarının ilmi nedir, halbuki? Gâyet müdhiş:

“Maddenin kudre-i zerriyyesi” uğraştığı iş.

O yaman kudrete hâkim olabilsem diyerek,

Sarf edip durmada birçok kafa binlerce emek.

Onu bir buldu mu, artık bu zemin; Başka zemin.

Çünkü bir damla kömürden edecekler te’min;

Öyle milyonla değil, nâ-mütenâhî kudret!..”

İbret al kendi sözünden, aman oğlum, gayret!

Bir yılın var daha zannımca?

– Evet.

– Bak, ne kolay!

Lâkin ihvân-ı kirâmın?

– Çoğunun altışar ay.

– Hep giderler ya, berâberce?

– Giderler, ma’lûm.

– Hepsinin mesleği sağlam mı?

– Evet, müsbet ulûm.

– İnkılâbın yolu mâdem ki bu yoldur yalınız,

“Nerdesin hey gidi Berlin!” diyerek yollanınız.

Altı ay, bir sene gayret size eğlence demek...

Siz ki yıllarca neler çekmediniz, hem gülerek!

Hani, bir ömre bedeldir şu geçen her gününüz;

Bir gün evvel gidiniz, bir saat evvel dönünüz!

Şark’ın âgûşu açıktır o zaman işte size;

O zaman varmanın imkânı olur gâyenize;

O zaman dinlerim artık seni, Âsim, bol bol...

– Yarın akşam gideriz.

– Öyle mi? Berhurdâr ol.

* * *

Bize “Dînî, Felsefî Musâhabeler” gibi muazzam bir eser yazan yâr-ı cânım, üstâd-ı hâkîmim Hazret-i Ferîd’in kıymetdâr bir hâtıra-i iltifâtıdır:

“Enîs-i rûhum Akif’e,

Safahât’ın üçüncü kısmını neşre muvaffakiyetinden dolayı seni hâlisâne tebrîk eder; diğer kısımlarının da peyderpey neşrine muvaffak olmanı Cenâb-ı Hak’tan temennî eylerim.

Lisân-ı nazma -mâhiyetini tağyîr etmeksizin- müstaid olduğu inkişâfı verdin. Türkçe’nin nazma gâyet elverişli olduğunu eserlerin ile isbât ettin. Bir müddetten beridir lisânımızda herkes istediği gibi tasarrufâta kıyâm eylediğinden, lisânımız bütün Osmanlıların lisânı olmak derecesinden lisân-ı şahsî olmak derekesine düşmüştür. Filhakîka, üslûb, şahsın malı, ta’bir-i dîgerle sâhibinin timsâlidir; fakat lisânın rûhuna dokunulmamak şartıyle.

Herkesin lisânda bir tasarruf-i mahsûs icrâsına salâhiyetdâr olması bir hadde kadar mücâz olabilir; o haddi tecâvüz edenlere: “Dur!” demek lâzım gelir. Halbuki lisânımızda icrâ-yı tasarrufâta kıyam edenler, teceddüd gösterenler, hiçbir hadde riâyet etmiyorlar, hiçbir mikyâsa tâbi’ olmuyorlar, onun için lisânımız da günden güne çığırından çıkıyor.

Meselâ bir heykeltraş, tasarrufât-ı hayâliyesiyle eserini kemâl-i mümkine îsâle çalışır. Lâkin hiçbir zaman tabîatin ta’yin ettiği haddi tecâvüz edemez. Eserini o had dâhilinde kemâl-i mümkine îsâl eder. O haddi tecâvüz ettiği anda, eseri bir eser-i san’at değil, bir nümûne-i garâbet olur. Zîrâ sanâyie hâs olan kemâl nev’înin zevk-i sahîh denilen bir mikyâsı vardır. Âsâr-ı san’atte gösterilecek kemâl dâimâ o mikyâs ile ölçülür.

Ressamlık da böyledir. Ressam, eserinde göstereceği kemâli, anâsır-ı san’atin nazm-ı tabî’îlerini bozmamak şartıyle gösterebilirse mahâret ibrâz etmiş olur; gösteremezse tabîati kaba bir sûrette istinsâh ederek âdî bir mukallid derekesinde kalır.

Anâsır-ı san’ati vaz’-ı tabî’îlerinden çıkaran kimse, kavânîn-i san’ati ihlâl etmiş demektir. Vâkıâ bu hâl ender olarak duhâttan sudûr eder. Halbuki nazar-ı sahîh ile bakılacak olursa dehâ-yı hakîkînin, bu hareketiyle kavânîn-i san’ati ihlâl etmediği, belki san’atin kavânîn-i mevcûdesine bir kânun daha ilâve eylediği görülür. Dehâya has olan bu tasarrufu taklîde kıyâm edenler dâimâ aldanırlar, dâimâ muvaffakiyetsizlik girdâbına düşerler.

Mûsikînin de o gibi tasarrufât-ı mübdiâneye aslâ tahammülü yoktur. Heykeltraş olsun, ressam olsun, mûsikîşinâs olsun dâimâ san’ate hâs olan mikyâs-ı nev’îyi elinde tutmağa, san’atinde göstereceği eser-i kemâli o mikyâs ile ölçmeğe mecburdur.

Bu şarîtaya riâyet etmeyen san’atkârların eserleri âsâr-ı san’atten ma’dûd olamaz. Ne fâide ki şiirde bu dakîka asla nazar-ı i’tibâre alınmıyor. Çok kimseler sâha-i nazmı tasarrufât-ı mübdiâneleri için gâyet vâsi’, gâyet müsâid buluyorlar. O vâdîde gösterdikleri garâbetleri herkese birer bedîa-i ma’rifet sûretinde kabul ettirmek istiyorlar. Yeni şiirlerde bunun pekçok numûneleri görülüyor. Çok kimseler de şi’rin hakîkatini, şi’rde gösterilebilecek tasarrufâtın hadd-i tabî’îsini ta’yînden âciz olduklarından bu başkalıklara teceddüd, yâhud kemâl-i san’at nazarıyle bakıyorlar.

Elhâsıl öteki san’atlerin kabûl etmedikleri o gibi tasarrufât-ı dâhiyâneyi zavallı şi’r kolayca kabûl ediyor. Eğer şi’rimizde gösterilen keyfî tasarruflar bil-farz heykeltraşlıkta, ressamlıkta gösterilmiş olsaydı, heykeltraşın elinden çıkan bir heykel her halde bizim bilmediğimiz bir mahlûk olur idi! Kezâ bir ressamın böyle bir tasarruf netîcesinde vücûda getireceği eserler de bize görmediğimiz, bilmediğimiz bir âlemin menâzırını tasvîr eder idi. Şi’rimizde bu garâbet çoktan ta’ayyün etti. Fakat onun temyîzi diğer san’atlerdeki garâbetlerin temyîzi kadar kolay olmadığından bugün o garâbetlere yukarıda söylediğim gibi, teceddüd, yâhud kemâl-i san’at nâmı veriliyor. Bakalım bu hâl ne zamana kadar devam edecek? Fakat sen lisân-ı şi’ri, mâhiyet-i nev’iyesine hâs bir tekâmüle namzed kıldın; muvaffak da oldun; daha da olacaksın.

Gelelim ikinci mülâhazaya : İhtimâl ki “San’at san’at içindir; san’atten maksad yine san’attir; san’atte dinî, ahlâkî, siyâsî bir gâye aramak abestir” diye senin mesleğine i’tirâz edenler, onu hoş görmeyenler vardır. Fakat o halde, ya’ni san’at hakkındaki bu düstûr kabul edildiği takdirde, onu dinsizliğe, ahlâksızlığa da âlet ittihâz etmemek lâzım gelir. Zîrâ san’at, bu sûretle kayıddan âzâde edilmiş olmayıp, belki kuyûdun en berbâdıyle takyîd edilmiş olur. Ben, senin eserlerinde bu düstûra muhalefetini gösterecek bir şey görmüyorum. Çünkü sen san’atte gâye aramıyorsun; lâkin gâyede san’at arıyorsun. Mesleğin tamâmıyle maksadını te’mîne kâfîdir. Hemen feyyâz kalemine istediği cevelânı ver, ciddî eserlere teşne olanları feyz-i kaleminle reyyân et! Safahât’ın bu kısmını teşkîl eden manzûmelerin menbaı, Furkân-ı Hakîm olduğundan hepsinin ilhâm-ı mahz eseri olduğunu söylemek zâiddir. Hemen söyle, hemen yaz! Tevfîk-i Hudâ refîkin olsun azîzim.

8 Recep 1406 (21 Temmuz 2015)

Ferîd”